دریافت Xml شماره جاری  
 تابستان   1391 - شماره (8)- سال 2  میزان بازدید : 560

آفرینش های هنر قدسی از انواع خط بنایی، در آثار معماری اسلامی

نویسندگان:  حسین زمرشیدی (نویسنده مسئول)

صفحات از: 5 - 16

 تعداد بازدید:  71

 تعداد دانلود:  19

چکیده

خط بنایی عمری طولانی دارد و سیر شکل گیری و تکامل جذّابی را طی کرده و از تنوع بسیاری برخوردار شده است. این مقاله ضمن دسته بندی انواع خط بنایی، سیر تاریخی و دوره های نه گانه پیدایش و تحوّل این خط را به بحث می گذارد. در ابتدا خط بنایی ساده برای آثار معماری دورة سلجوقی توسط بنّایان خداجو و معماران با ایمان ابداع شد. دلپذیری این خط و اصول و قاعده های آن، سبب رونق این خط گردید و در دورة ایلخانی خط بنایی خفته و راسته زینت بخش آثار معماری شد. دوران پر تحوّل هنرهای وابسته به معماری تیموری، خطوط گوناگونی از خط بنایی به همراه داشت و در آثار معماری ایران بزرگ دورة تیموری به صورتی شگرف مورد استفاده قرار گرفت. در دورة صفویه نیز، شاخه های متعدّد، زیبا و با اصول از انواع خط بنایی از سر پنجه بنّایان و معماران و حتّی كتیبه نویسان خوش نویس، طرّاحی و در جای جای آثار اسلامی، زینت بخش معماری ایران در جهان گردید. در دوره های افشاریه و زندیه نیز ابداع خط های جدید بنایی ادامه یافت. در دوران طولانی قاجاریه، پدیدة خط بنایی و ابداع شاخه هایی از آن در واقع مقابله ای با هنرهای معماری دیگری چون گچ بری، آینه و گچ بری و نقاشی و سایر موارد بود. در دورة پهلوی دوم پدیده هایی نو از خط بنایی برای آثار اسلامی ایران به وجود آمد. دوران انقلاب اسلامی نیز سبب پدیدآمدن هنرهای قدسی به شكل های گوناگون شد و ارزش های فراوانی از انواع خط های متنوع بنایی با چشم نوازی خاص برای آثار اسلامی به وجود آورد و ابداع های خط بنایی هر روز فزونی گرفت. سیر پیدایش و تحوّل این خط حکایت از شکل گیری و ابداع 55 نوع خط بنایی دارد که از خط بنایی معقلی ساده شروع می شود و به خط بنایی شش بندی سه رگی می رسد. امروزه این خط از حوزة معماری به دیگر حوزه ها از جمله آرم نوشته ها و سایر هنرهای تجّسمی وارد و با خلاقیّت و حسن سلیقه همراه بوده است.

واژگان کلیدی

خط معقلی، خط بنایی سه رگی، خط شطرنجی لوز، خط چَلیپا، خط شش بندی،

گام هایی برای دست یابی به مدیریّت شهری جامع در ایران

نویسندگان:  سیدمحمدعلی کامروا سیدمصطفی جلیلی (نویسنده مسئول)

صفحات از: 17 - 26

 تعداد بازدید:  60

 تعداد دانلود:  11

چکیده

این مقاله در پی پاسخگویی به این پرسش اساسی مرتبط با مدیریّت شهری است: «ضرورت ها و شیوة دست یابی به مدیریّت شهری جامع و پویا در ایران چگونه خواهد بود؟» در نتیجه هدف از نگارش این مقاله، تدوین گام هایی برای دست یابی به مدیریّت شهری جامع متّکی بر شهروندان در ایران است. بخش اول این مقاله به بررسی و تحلیل وضعیّت موجود مدیریّت شهری از سه زاویه پرداخته است که نتایج آن بدین شرح است: 1. شهرداری ها و شورای اسلامی شهر در حال حاضر نهادهای کارگزار دولت در ادارة شهر هستند و نه نهادهای مدیریّتی شهر. در واقع، شهرداری ها، در وضع کنونی زیر مجموعة دولت محسوب می شوند و اختیارات مدیریّت شهری تقریباً به طور کامل در دولت جمع شده است. بنابراین مدیریّت شهری با بحران مشروعیّت مواجه است؛ 2. با طرح نظریّة بلوغ یافتگی و عدم آن مشخّص می گردد که دولت با در اختیار داشتن وظایف متعدّد در مقیاس شهر، شهرداری ها و شورای شهر را در بلوغ نیافتگی نگه داشته است، به همین دلیل دولت نیز در وضعیّت بلوغ نیافتگی باقی مانده است؛ 3. دیدگاه مسلّط بر مدیریّت شهری در ایران پس از مشروطیّت تاکنون دیدگاه ادغام «شهر» در «دولت» است که باید با مدل سه قطبی دولت، شهر و شهروند باز تعریف گردد. با توجّه به ابعاد مطرح شده و یافته های تحقیق سعی شده است گام هایی برای دست یابی به مدیریّت شهری جامع متکی بر شهروندان در ایران تدوین گردد. این گام ها عبارتند از: 1. ضرورت برقراری تعادل بین وظیفه و اختیار در مدیریّت شهری، 2. جایگزینی رابطة دولت- شهروند به شهروند- مدیریّت شهری جامع، 3. تعریف جامع و مانع از اختیارات شهروند، شهرداری، شورای شهر و دولت در مدیریّت شهری، 4. تعیین الزامات ساختار مدیریّت شهری در ایران و تمایز میان مدل های مدیریّتی در شهرهای «فرازمند»، «ترازمند»، «نیازمند» و «مستمند».

واژگان کلیدی

مدیریّت شهری، تعادل وظیفه و اختیار، بلوغ یافتگی نهادهای مدیریّت شهری،

مؤلّفه های هویّت بخش محلّه های تاریخی شهر «بافت پیرامون مسجد جامع شهراصفهان»

نویسندگان:  محمدحسین سرائی (نویسنده مسئول) فریبا بهرامی شیرین مهره کش

صفحات از: 27 - 36

 تعداد بازدید:  76

 تعداد دانلود:  19

چکیده

توسعة پایدار شهری بخش عمده ای از ادبیات برنامه ریزی شهری را به خود اختصاص داده است. از آن جا که شهر زاییدة تجمیع محلّه های شهری است؛ از این رو بحث در مورد پایداری محلّه ها که در قالب هویّت محلّه ای و توسعة حیات مدنی مطرح می گردد، حائز اهمیّت است. هر شهر مجموعه ای از ارزش های مادّی و معنوی است که به عنوان سرمایه ای گران بها و اندوخته ای نادر در فضای کالبدی شکل گرفته است، لذا شناسایی این ارزش ها و تبدیل آن ها به عوامل هویّت ساز نیازمند برنامه ای یک پارچه و جامع بر مبنای بستر فرهنگی و تاریخی آن شهر است. این مقاله حول مؤلّفة کیفیّت سیما و منظر و ادراک ساکنان بافت از لایه های کالبدی تدوین شده است؛ چرا که سیما و منظر بافت در ایجاد هویّت بصری مطلوب نقش مهمّی ایفا می کند. لذا ناهم خوانی طرّاحی ها و ساخت و سازهای جدید در مجاورت بافت های تاریخی علاوه بر ایجاد اختلال در سیمای محلّه و شهر، موجب بحران هویّت در محلّه می گردد. هدف پژوهش ارزیابی مؤلّفه های هویّت بخش محلّه های تاریخی شهر و نمونه مورد بررسی بافت پیرامون مسجد جامع شهر اصفهان است. روش تحقیق، توصیفی- تحلیلی و به صورت پیمایشی اجرا شده است. تحلیل ارائه شده برمبنای تصویر ذهنی 50 نفر از ساکنان محلّة مورد مطالعه تدوین گردیده است. با استفاده از دو آزمون «نسبت» و «خی دو» و با استفاده از نرم افزار «spss» آماره ها محاسبه و یافته ها تجزیه و تحلیل شدند. نتیجه به دست آمده حاکی از آن است که 52 درصد از ساکنان به دو عنصر شاخص محلّه و 46 درصد از آن ها در تصاویر ذهنی به نما اشاره کرده اند؛ بنابراین نظام ارتفاعی در شکل گیری تصویر ذهنی نقش بسزایی دارد، لذا باید از کلیة اقداماتی که منجر به کم شدن اهمیّت آن ها یا محوشدن شان از دید ناظران و یا آن چه که به مخدوش شدن سیمای محلّه دامن می زند، جلوگیری به عمل آید.

واژگان کلیدی

پایداری، هویّت، تصویر ذهنی، سیما و منظر، ادراک ساکنان.

راهبردهای نوسازی بافت فرسوده شهری تهران با استفاده از تکنیک AIDA

نویسندگان:  عارف آقاصفری (نویسنده مسئول) سیدحسین حاتمی نژاد احمد پوراحمد حسین کلانتری خلیل آباد هانی منصورنژاد جابر دانش سعیدرضا ابراهیمی کارگر

صفحات از: 37 - 50

 تعداد بازدید:  76

 تعداد دانلود:  9

چکیده

شهر تهران، به عنوان کلان شهر و هم به عنوان مركز كشور، از عملكردهای گوناگونی برخوردار است. نوسازی و مداخله در بافت مركزی این شهر، بسیار مخاطره آمیز، زمان بر، پیچیده و حسّاس است. این موضوع در دو دهة اخیر مورد توجّه برنامه ریزان و طرّاحان شهری قرار گرفته است. مداخله در بافت فرسودة شهر تهران، مسیر بهسازی و نوسازی آن را فراهم می سازد و با اجرای هر پروژة نوسازی یا بهسازی در گوشه ای از این بافت، موجب سرایت امواج نوسازی و بهسازی به سایر قسمت های بافت می شود. در این تحقیق كه با روش توصیفی- تحلیلی انجام گرفته است، اطلاعات مورد نظر به صورت مشاهده، تصویربرداری، تهیّه نقشه های ضروری، تکمیل پرسشنامه های خانوار و کالبدی جمع آوری گردید و برای تحلیل آن ها، از مدل AIDA استفاده شده است. یافته ها و نتایج به دست آمده، بیانگر این مطلب است كه مردم در زمینه نوسازی به روش مشاركت مردمی(نوسازی مشاركتی) نقش بیش تری را می توانند نسبت به سایر عوامل داشته باشند. به بیان دیگر، برای تحقّق پذیری نوسازی، حضور و نقش مردم را باید مورد توجّه قرار داد.

واژگان کلیدی

نوسازی، بافت فرسوده، تهران. تكنیك AIDA .

ارزیابی احساس امنیّت شهروندان با رویکرد منظر شهری (نمونه موردی محلّه اوین)

نویسندگان:  محسن رفیعیان (نویسنده مسئول) محمد مویدی حسن سلمانی لیلا توانگر

صفحات از: 51 - 64

 تعداد بازدید:  58

 تعداد دانلود:  13

چکیده

امنیّت به عنوان یكی از نیازهای اساسی شهروندان در ساختارهای شهری به شمار می رود و از اهمیّت ویژه ای برخوردار است. از این رو در مطالعات و پژوهش های مرتبط با شهر و بیان معیارهای كیفیّت مطلوب شهری همواره امنیّت به عنوان یكی از شاخص های مهم كیفیّت زندگی مورد توجّه برنامه ریزان و شهرسازان قرار گرفته و در این باره نظریّه های گوناگونی نیز ارائه شده است. فضای شهری به عنوان حوزه ای عمومی در صورت ایجاد احساس امنیّت علاوه بر آن كه آرامش را برای شهروندان به ارمغان می آورد، سطح تعاملات و فعالیّت های اجتماعی را افزایش می دهد و در نهایت احساس مطلوبیّت و رضایت محیطی را در شهروندان تقویت می نماید. در این مقاله پس از بررسی مطالعات صورت گرفته، مبانی نظری مرتبط با منظر، منظر شهری با تدقیق در سه بعد ادراك، فعالیّت و فرم در شكل گیری منظر مطلوب، مؤلّفه های «حس مكان»، «هویّت مكان»، «خاطره انگیزی»، «خوانایی و تصویری روشن از محیط»، «ادراك عمومی و لذّت بصری» و «فرم و ریخت» به عنوان شاخص هایی برای سنجش احساس امنیّت شهروندان با استفاده از شاخص های منظر شهری تعریف شده اند. این تحقیق در حوزة ادبیات نظری، تحقیقی تجربی و در حوزة مطالعات میدانی، دارای روش پیمایشی با ابزار گردآوری داده به صورت پرسشنامه است. در زمینة تحلیل اطلاعات با استفاده از تحلیل کمّی روابط بین «احساس امنیت» و «منظر شهری» روش تحقیق علّی و همبستگی اتخاذ شده است. در این پژوهش روش تحلیل رگرسیون چند مرتبه ای به کار گرفته شده و در بررسی روایی و پایایی پرسشنامه از تحلیل عاملی و آلفای كرونباخ استفاده شده است. یافته های تحقیق حاکی از آن است که كلیه معیارهای به كار رفته در سه سطح مدل سنجش احساس امنیّت در محدودة مورد مطالعه با متغیّر منظر شهری رابطه معناداری دارد (p<0.05). هم چنین بین میانگین احساس امنیّت و میانة نظری (عدد3) اختلاف معناداری وجود دارد. احساس امنیّت در محدودة مورد مطالعه از دید ساكنان، پایین تر از سطح متوسط ارزیابی شده است.

واژگان کلیدی

منظر شهری، احساس امنیّت، تحلیل رگرسیون، خوانایی، ادراک بصری و عمومی.

سامان دهی و طرّاحی شهری میدان امام زاده دو خاتون شهرکرد مبتنی بر فرهنگ بومی

نویسندگان:  کیومرث حبیبی (نویسنده مسئول) مجتبی صفدرنژاد حمیدرضا موسوی

صفحات از: 65 - 84

 تعداد بازدید:  78

 تعداد دانلود:  7

چکیده

فضای جمعی شهری از مهم ترین عناصر ساخت فضایی شهر و بستر شکل گیری فعالیّت های مختلف فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و مذهبی بوده و همیشه با قلب تاریخ شهر تپیده و سرگذشت آن را روایت کرده است. اقدام ها و برنامه های شهرسازی گذشته، بدون هیچ توجهّی زمینه های نابودی این ارزش ها را فراهم آورده اند. از این رو، طرّاحی فضای عمومی شهری مناسب، فعال، و زنده به عنوان یکی از اهداف راهبردی ارتقای کیفیّت محیط درصدر کار برنامه ریزان و طراحان قرار داشته است. میدان دوخاتون در محلّة «درِ امام زاده» داخل بافت قدیم واقع شده و عملکرد مذهبی و نقش تجاری بدنه های مجاورآن نه تنها باعث شکل گیری یک فضای جمعی ایرانی – اسلامی گردیده، بلکه با شکل دهی به هسته مرکزی شهری توسعه های شتابان بعدی را موجب شده است. از این رو، در طرح سامان دهی بافت فرسوده شهرکرد توسعه یافته و در ابعادی وسیع تر، طرّاحی شده است. در این مقاله مطالعه وضعیّت موجود و شناخت ویژگی های میدان و تجزیه و تحلیل آن وقیاس با نمونه های موفق دنیا انجام شده تا بتوان ضمن تلفیق کالبد و محتوا، تمهیدات ایجاد فضای شهری سرزنده، پویا و مطلوبی را در محدوده آتی میدان فراهم نماید. لایه های موجود طرح، شامل ساختمان های تاریخی موجود، ساختمان های تجاری موجود یا در دست احداث، معابر منطبق بر گذرهای تاریخی، فعالیّت های با زمینة تاریخی، بستر تاریخی و فرهنگی شهرکرد و استان با نمادها و نشان ها، مراسم و آیین ها، فعالیّت ها و کاربری های قابل استقرار در فضاهای شهری است. نتایج نشان می دهد تلفیق کالبد فضای شهری با محتوای آن در جهت ایجاد حیات اجتماعی و سرزندگی از طریق سیمای زمین امکان پذیر است؛ تلفیقی از لایه های مختلف فرهنگی به عنوان ایدة اصلی سیمای زمین میدان که با هدف یکپارچه کردن فضا و جداره های میدان از طریق سیمای زمین و محتوای فضا و استفاده از اصول تجربه شده در میادین موفق دنیا صورت می گیرد. خروجی این طرّاحی تلفیقی، طرحی است که بر اساس چشم انداز پروژه، ارائه گردیده است و در صورت اجرای آن میدان را به فضای شهری مطلوبی برای تعاملات اجتماعی ساکنان شهرکرد تبدیل خواهد نمود و آن را به عنوان بخشی از استخوان بندی تاریخی در هسته مرکزی شهر، مرکز اجتماعی و فرهنگی شهر و یکی از دروازه های ورود به آن و عاملی برای جذب گردشگران حفظ خواهد نمود.

واژگان کلیدی

میدان، سیمای شهری، فضای شهری، ارتقاء کیفیت، طرّاحی شهری.

گونه شناسی تحلیلی چهارطاقی های استان اصفهان

نویسندگان:  یعقوب محمدی فر (نویسنده مسئول) علمدار علیان عادله دینلی

صفحات از: 85 - 96

 تعداد بازدید:  91

 تعداد دانلود:  15

چکیده

بدون تردید یکی از دوران مؤثّر بر تاریخ، فرهنگ و تمدن ایران، حکومت ساسانیان است. این سلسله که امپراتوری خود را با تاج گذاری اردشیر بابکان در سال 226 میلادی شروع کرد استوار بر اندیشه، تمدن و فرهنگ پیشینیان پارسی خود بود. با توجّه به اهمیّت مطالعة نمودهای فرهنگی و هنری هر جامعه در آثار مادی آن، مطالعة آثار و بقایای چهارطاقی های برجای مانده از این دوره از اهمیّت خاصی برخوردار است. افزون بر این استان اصفهان به دلیل موقعیّت جغرافیایی خود (قرارگیری در مرکز ایران) در طول تاریخ مدّ نظر حکومت های مختلف قرار داشته است. امّا به دلیل تراکم آثار و بناهای دورة اسلامی، کم تر مورد توجّه پژوهشگران دورة ساسانی قرار بوده است. این مقاله با دو هدف مطالعه تعداد و گونه های مختلف چهارطاقی موجود در استان اصفهان و ارزیابی چگونگی پراکندگی آن ها در سطح استان تدوین شده است. در مجموع؛ شش چهارطاقی نخلک، قلعه دار، شیرکوه، نطنز، خرمدشت و نیاسر در سطح استان اصفهان در این مقاله مورد بررسی قرار گرفته است. این چهارطاقی ها در دو گونة ساده و مرکب تقسیم بندی می شوندکه سه چهارطاقی شیرکوه، قلعه دار و خرمدشت به دلیل وجود ساختارهای معماری دیگری در اطراف خود، در زمرة چهارطاقی های مرکب قرار می گیرند و سه چهارطاقی نخلک، نطنز و نیاسر کاملاً منفرد هستند و در زمره چهارطاقی های ساده هستند.

واژگان کلیدی

اصفهان، دورة ساسانی، معماری مذهبی، چهار طاقی ها.

سنجش میزان مشارکت ذی نفعان و ذی نفوذان در راهبرد توسعة شهری (نمونة موردی: منطقة 22 شهرداری تهران)

نویسندگان:  ندا ملک زاده (نویسنده مسئول) محمد مسعود هاشم داداشپور

صفحات از: 97 - 109

 تعداد بازدید:  85

 تعداد دانلود:  19

چکیده

بررسی نظریّه ها و رویکردهای مختلف مرتبط با توسعة شهری در صد سال اخیر حکایت از نبود جایگاه مشارکت ذی نفعان و ذی نفوذان در توسعة شهر دارد. از این رو، در جهت رفع این مسأله، نیاز به برنامه و طرحی است که نظام توسعة را از هرگونه خلأ برنامه ریزی مبرا نماید. یكی از انواع برنامه ها و طرح ها كه برای توسعة هر شهر یا منطقة شهری الزامی است و مشارکت ذی نفعان و ذی نفوذان را در توسعة شهری ملزوم می نماید، رویکرد راهبرد توسعة شهر است. بررسی مشخّصه ها و مفهوم رویکرد راهبرد توسعة شهری نشان می دهد که این رویکرد با تبیین جایگاه و نقش ذی نفعان و ذی نفوذان در توسعة شهر سعی در توسعة همه جانبة شهر یا منطقة شهری دارد. در این پژوهش پس از بهره گیری از مبانی نظری موضوع، میزان مشارکت ذی نفعان و ذی نفوذان در منطقة 22 شهرداری تهران در چارچوب رویکرد راهبرد توسعة شهری بررسی شده است. در چارچوب رویکرد تحقیق، چهار بعد محیطی، اجتماعی، اقتصادی و مدیریتی به عنوان زمینة مشارکت ذی نفعان و ذی نفوذان در این پژوهش مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. تحقیق حاضر از نوع کاربردی است و در آن برای گردآوری اطلاعات مورد نیاز از روش پیمایش و از ابزار پرسشنامه و برای تحلیل داده ها از نرم افزار SPSS استفاده شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که میزان مشارکت ذی نفعان و ذی نفوذان در توسعة منطقة 22 در سال های اخیر، رو به رشد بوده است و تمایل سرمایه گذاری اقتصادی (با میانگین 3.15) در منطقه بالا است. ولی به دلیل ناآگاهی اجتماعی و نبود اعتماد میان سازمان های دولتی و شهروندان، تمایل اجتماعی ذی نفعان و ذی نفوذان در منطقة (با میانگین 2.82) پایین است. میزان مشارکت در بعد مدیریتی و محیطی به ترتیب دارای میانگین 3.09 و 3.00 است. در مجموع میزان مشارکت ذی نفعان و ذی نفوذان با میانگین 3.00 متوسط ارزیابی می شود. بنابراین توصیه می شود قبل از هر اقدام اقتصادی، اجتماعی و در منطقة 22، بسترهای لازم برای ارتقای میزان مشارکت ذی نفعان و ذی نفوذان در منطقه ایجاد شود. این تحقیق معتقد است که نظام برنامه ریزی شهری در ایران باید به سمت رویکرد راهبرد توسعة شهری با تأکید بر مشارکت ذی نفعان و ذی نفوذان در تمامی ابعاد توسعة سوق داده شود.

واژگان کلیدی

راهبرد توسعة شهری، مشارکت، ذی نفعان، ذی نفوذان، چشم اندازسازی، منطقة 22 شهرداری تهران.