دریافت Xml شماره جاری  
 بهار   1391 - شماره (7)- سال 2  میزان بازدید : 631

تحقّق پذیری هویّت اسلامی در آثار معماری

نویسندگان:  عبدالحمید نقره کار (نویسنده مسئول) محمدمنان رئیسی

صفحات از: 5 - 12

 تعداد بازدید:  75

 تعداد دانلود:  33

چکیده

موضوعِ کمّیّت و كیفیّت تجلّی هویّت اسلامی در معماری دوران اسلامی از مباحثی است که پیرامون آن افتراق نظر زیادی میان اندیشه مندان وجود دارد. برخی به بازتاب حدّاکثریِ محتوای اسلامی در آثار معماری این دوره اعتقاد دارند. در مقابل، برخی دیگر انعکاس حداقلیِ هویّت اسلامی و نفی وجود هر نوع رابطه بین محتوای دین و این آثار را بیان می كنند. در این مقاله نظریّة سومی در این خصوص ارائه می گردد که اساس آن، اعتقاد به تجلّی نسبیِ محتوا و هویّت اسلامی در صورت و کالبد معماری دورة اسلامی به عنوان اصلی منطقی است. مقاله، این اصل بنیادی را مطرح می نماید که اسلام به عنوان مکتبی فکری و اعتقادی، حقایقی مفهومی را در حوزة هنر مطرح كرده که در ایده ها و ایده آل های هنرمندان و معماران انعکاس یافته است. این حقایق بنیادی و ثابت می توانند طی فرایندی معیّن با اجتهاد خلاقانة هنرمندان در هزاران پدیده به صورت نسبی تجلی نمایند. در این مقاله، ضمن اتخاذ رویکردی تاریخی ـ تفسیری، با بهره گیری توأمان از روش استدلالی ـ منطقی و بر پایة متون مستند دینی به اثبات این مدّعا خواهیم پرداخت. پایة اساسی در اثبات این نظریّه، اصل تفکیک گزاره های نظری، عملی و مصادیق در حکمت اسلامی است که تبیین خواهد شد.

واژگان کلیدی

هویّت اسلامی، معماری دوران اسلامی، حکمت نظری، حکمت عملی، حق مداری، عدالت مداری،

برنامه ریزی راهبردی، برای سامان دهی بازارهای سنّتی ایران (مطالعۀ موردی: بازار سنّتی تبریز)

نویسندگان:  علی زنگی آبادی جابر علیزاده بهزاد رنجبرنیا (نویسنده مسئول)

صفحات از: 13 - 26

 تعداد بازدید:  70

 تعداد دانلود:  18

چکیده

معماری پوشیدۀ بازارهای شهری ایران، نتیجۀ تداوم تجربه های ارزش مندی است که انطباق با محیط و هم چنین انطباق با عملکردهای گوناگون بازار به وجود آمده اند. در این معماری تلاش بی نظیری برای ایجاد یکپارچگی و وحدت در فضاهای گوناگون بازار صورت گرفته است. نحوۀ اتصال فضاهای بزرگ و کوچک با محور اصلی بازار مجموعة به هم پیوسته، یکپارچه و منسجمی را پدید آورده است که در جهان بدیل ندارند. پژوهش حاضر از نوع توصیفی- تحلیلی است که به بررسی بازار تاریخی تبریز از جنبه های حفاظت و انسان ساخت، عناصر اجتماعی-اقتصادی، طرّاحی شهری، کاربرد اراضی توسعة محیط های بازار و امکانات دسترسی به بازار، از طریق تکنیک تحلیلی سوات پرداخته است. نتایج به دست آمده نشان می دهد که بازار سنّتی تبریز ظرفیّت بالایی را برای توسعه و بهتر شدن دارد. نقاط قوّت و فرصت های این بازار بر نقاط ضعف و تهدیدهای آن برتری نسبی دارد، به صورتی که راهبرد برتر برای سامان دهی بازار تبریز از نوع راهبردهای تهاجمی است.

واژگان کلیدی

تکنیک سوات، برنامه‏ریزی راهبردی، بازار سنّتی تبریز،

نقش خلوت در معماری خانه ایرانی

نویسندگان:  محمود ارژمند سمیه خانی (نویسنده مسئول)

صفحات از: 27 - 38

 تعداد بازدید:  90

 تعداد دانلود:  42

چکیده

خانه، مكانی است كه اوّلین تجربه های بی واسطه با فضا، در انزوا و جمع در آن صورت می گیرد و «خلوت» با خود، با همسر و فرزندان، با والدین و خواهر و برادر و دیگران همه و همه بی تعرّض غیر در آن ممكن می گردد. خلوت در مسكن از ضروریّات هر محیط مناسب برای زیست انسان به شمار می رود. وجود خلوت در محیط زندگی، می تواند به ایجاد زمینة مناسب در ابعاد فردی و اجتماعی بیانجامد. علاوه بر آن، آسایش خانواده و فراهم آمدن امكان ارتباط مناسب اعضای آن با یکدیگر و حتّی با سایر نزدیكان، نیازمند خلوت در مسكن است؛ چرا که مسکن به معنای جایی که سکینه و آرامش در آن جاری است، نیازمند نوعی خلوت است. ایجاد تعادل میان خلوت و تعامل اجتماعی امری ضروری است که به وسیلة عناصر کالبدی و در بستر فردی و اجتماعی هر جامعه ای و مبتنی بر ارزش های فرهنگی آن میسّر می شود. این مقاله با پرداختن به مفهوم «خلوت» به روش کیفی و با مروری بر تعاریف مختلف و بعضی نظریّه های این حوزه، به بررسی این مفهوم در حوزة فرهنگ اسلامی می پردازد و در ادامه، دو نسبت جدید «خلوت با خویش» و «خلوت با خدا» را به مفاهیم مربوط به حوزة این نوع مطالعات می افزاید. هم چنین، ضمن نشان دادن اهمیّت این معنا در این فرهنگ به عنصر فضایی و کالبدی آن در معماری نمونه های مورد بررسی اشاره می نماید که به صورت عناصر کالبدی، هم چون صندوق خانه ها، پستوخانه ها، خلوت خانه ها، زاویه ها و یا کنج ها، شکل گرفته اند. در پایان مبتنی بر تعاریف و مصادیق مربوط و با توجّه به پاسخ هایی که ساکنان فعلی مساکن ایرانی- اغلب به ناچار و در محدودة فعلی بناهای خود- به این نیاز داده اند، پیشنهاد می کند که طراحانِ معمارِ مساکنِ ایرانی، فضاهایی را چه به صورت مستقل و چه به صورت همراه با فضاهای دیگر -که امکان تفکیک داشته باشد - در طرّاحی فضاهای مساکن لحاظ نمایند.

واژگان کلیدی

معماری ایرانی، خانة ایرانی، خلوت، فضای شخصی، حریم و قلمرو،

تفاوت الگوی شهرسازی در میزان محلّه گرایی نواحی فرهنگی و جغرافیایی مشابه (مطالعه تطبیقی: شهرهای اردکان و میبد)

نویسندگان:  حسین کلانتری خلیل آباد رضا ملاحسینی اردکانی (نویسنده مسئول)

صفحات از: 39 - 52

 تعداد بازدید:  76

 تعداد دانلود:  17

چکیده

محلّه یکی از عناصر شاخص در شهرسازی ایرانی – اسلامی است و محلّه گرایی یکی از نمودهای تعلّقات مکانی و تعصّب محلّی است که بخشی از هویّت شهری را شکل می دهد. محلّه گرایی وابسته به عوامل گوناگونی است. غالب پژوهش های انجام شده، به بیان ریشة این تعلّق ها از منظر تفاوت های فرهنگی، مذهبی، نژادی محلّه ها پرداخته اند، امّا پژوهش حاضر سعی بر آن دارد که نقش الگوی شهرسازی در تفاوت های محلّه گرایی را در دو شهر مشابه از نظر فرهنگی، جغرافیایی، مذهبی و نژادی بررسی کند. محلّه گرایی در شهرهای اردکان و میبد در استان یزد که از تجانس فرهنگی و جغرافیایی زیادی برخوردارند و امروزه به یکدیگر پیوسته شده اند، تفاوت های قابل تأملی دارد. بر مبنای فرض این پژوهش، یکی از مهم ترین دلایل این تفاوت ها، الگوی شهرسازی این دو شهر و جایگاه محلّه در آن هاست. بر اساس یافته های این پژوهش توصیفی – تحلیلی که به شیوه مطالعات کتابخانه ای و تحقیقات میدانی و مصاحبه با صاحب نظران به دست آمده، الگوی شهرسازی مجتمع و تک کانونی اردکان و الگوی شهرسازی پراکنده و چند کانونی میبد و هم چنین تفاوت در کاربرد سه عنصر اساسی شهرسازی ایرانی – اسلامی یعنی عناصر اعتقادی، اقتصادی و دفاعی و به تبع آن تفاوت نقش محلّه ها در این دو شهر، باعث تفاوت در نوع و تداوم و شدّت بروز محلّه گرایی در این دو شهر شده است که نمودهای آن را می توان در طول تاریخ این دو شهر مشاهده نمود.

واژگان کلیدی

محلّه، محلّه گرایی، شهرهای ایرانی – اسلامی، الگوی شهرسازی، اردکان، میبد،

مقایسة تطبیقی پوسته های بیرونی بناهای مسکونی در بافت های سنّتی و مدرن شهر تبریز با رویکرد پایداری

نویسندگان:  مریم سینگری سروناز عبدلی ناصر (نویسنده مسئول)

صفحات از: 53 - 62

 تعداد بازدید:  80

 تعداد دانلود:  22

چکیده

ضرورت توجّه به امر صرفه جویی بویژه صرفه جویی در مصرف انرژی های فسیلی، باعث شده که توسعة پایدار به یکی از مباحث بسیار مهم و رایج در سطح بین المللی تبدیل شود. بر اساس آمار موجود، افزایش مصرف انرژی در ایران بیش از 5 برابر افزایش مصرف جهانی است. در این میان بناهای مسکونی با کاربری غیرمنقطع بیش از یک سوم انرژی کشور را مصرف می کنند. پوستة بیرونی بنا علاوه بر این که سومین پوست انسان محسوب می گردد، به عنوان مرز میان درون و بیرون، حایلی میان انسان و عوامل اقلیمی محیط خارج است. مقالة حاضر به بررسی رویکردهای اقلیمی نماهای مسکونی تبریز در دو بافت شهری سنّتی و مدرن و مقایسه تطبیقی این دو می پردازد. پژوهش مربوط به این مقاله با تکیه بر روش های پیمایشی و علّی – مقایسه ای انجام شده و هدف از آن تحلیل شاخص های انرژی، مصالح و بازشوها در نمونه های مورد بررسی و مقایسه آن هاست. محاسبات انجام شده مؤیّد این مطلب است که میزان سطوح بازشوها در پوستة خانه های سنّتی تبریز 15 تا 35 درصد و در پوستة خانه های مدرن 27 تا 41 درصد است. علاوه بر آن، با توجّه به ضخامت و مصالح مورد استفاده، مقاومت حرارتی در پوستة بناهای تاریخی 0.59 تا 0.92 m2c/w و در بناهای مدرن 0.36 تا 0.38 m2c/w است. می توان دریافت که پوسته های بیرونی ساختمان های سنّتی تبریز نسبت به ساختمان های مدرن اتلاف حرارت کمتری دارند و با اصول معماری پایدار مطابق هستند.

واژگان کلیدی

مسکن، پوسته بیرونی، مسکن سنّتی و مدرن، اقلیم تبریز، پایداری،

توسعة فیزیکی شهرهای اسلامی و تعیین جهت های توسعه (مطالعة موردی: شهر اردکان یزد)

نویسندگان:  کمال امیدوار (نویسنده مسئول) محمدرضا هاتفی

صفحات از: 63 - 72

 تعداد بازدید:  83

 تعداد دانلود:  24

چکیده

پدیدة شهرنشینی، تحوّلاتی را در ساختار فیزیکی، اقتصادی و فرهنگی- اجتماعی شهرها به وجود آورده است. شهر اردکان در شمال شهر یزد واقع شده است. با توّجه به رشد جمعیّت، توسعة فیزیکی این شهر در جهت افقی بوده و گسترش مداوم ساخت و سازهای شهری سبب از بین رفتن مزارع کشاورزی و باغ های اطراف شهر شده است. این مقاله سیر تحوّل و توسعة فیزیکی اردکان را بررسی می کند. در این باره، عوامل و متغیّرهای مختلفی مانند راه های ارتباطی، شبکة سنّتی استحصال آب (قنات ها)، عوامل اقتصادی، نقش مذهب، سیاست و مدیریّت شهری مورد توّجه قرار گرفته است. روش تحقیق، تلفیقی با بهره گیری از روش های میدانی ،تاریخی، توصیفی و تحلیلی بوده و از داده ها و اطلاعات جمعیّتی، اشتغال، صنعت، فرهنگی، اجتماعی، آموزشی، شهرداری و وسعت و کاربری های موجود در مرکز آمار ایران و طرح های هادی و جامع شهری و مقایسة آن ها در دوره های مختلف 1335 تا 1390 و نقشه های توپوگرافی محل استفاده شده است. یافته ها نشان می دهد که شهر اردکان چهار مرحله توسعة شهری را پشت سر گذاشته است. قنات ها نقش اساسی در پیدایش شهر و سپس چاه های عمیق و نیمه عمیق و انتقال آب از زاینده رود، تأثیر مهمّی در تحوّل و توسعة فیزیکی اردکان داشته اند. عوامل افزایش جمعیّت، گسترش وسعت شهر سال های 1335 تا 1390، وجود چهار محور ترانزیتی مهم، گسترش زیاد بخش صنعت، اشتغال و آموزش در محور ارتباطی شمال- جنوب به ویژه محور اردکان- نایین و سمت غربی شهر، وجود و گسترش اماکن مذهبی در محلّه های مختلف و وجود 600 هکتار اراضی بایر به صورت پراکنده در سطح شهر در توسعة فیزیکی اردکان نقش بسیار مهمّی داشته اند. به علت محدودیت هایی که در بخش های شمالی، شرقی و جنوبی شهر وجود دارد، توسعة فیزیکی آن به سمت این مناطق نامناسب است.

واژگان کلیدی

توسعة فیزیکی، توسعة شهری، توسعة کالبدی ،روند تکوین، اردکان یزد،

تحلیل فضایی معماری معبد آناهیتا کنگاور

نویسندگان:  علی اكبر حیدری (نویسنده مسئول)

صفحات از: 73 - 86

 تعداد بازدید:  83

 تعداد دانلود:  18

چکیده

معبد آناهیتا در كنگاور بزرگ ترین تك بنای سنگی ایران است. سنگ بنای نخستین این معبد در عصر هخامنشیان نهاده شد. در دوران های بعد ساخت آن ادامه یافت و در دورة ساسانیان تكمیل گردید و به نحو احسن مورد بهره برداری قرار گرفت. بر اساس شواهد تاریخی، این معبد آتشكده ای برای ارج نهادن به مقام الهة آب (آناهیتا) بود. این بنا پس از ورود اسلام دست خوش تغییرات بسیاری شد كه پاره ای از آن ها طبیعی یا انسانی بوده اند. آن چه از بازمانده های این بنا پس از سوانح طبیعی و یا تخریب های انسانی سهوی و یا عمدی، امروزه در اختیار است، به طور دقیق نمی تواند فضای معماری و كالبدی واقعی آن را آشکار نماید. پژوهشگران حتّی در تاریخ ساخت و نوع كاربری آن نیز اختلاف نظر دارند. پژوهش هایی كه تا به امروز در مورد این بنای عظیم انجام گردیده، هیچ یك به طور خاص به معماری معبد آناهیتا با تأکید بر چگونگی فضای آن نپرداخته است. قریب به اتفاق این پژوهش ها به تحلیل یافته های باستان شناسی بسنده و اکتفا کرده اند. با تحقیقی که توسط نگارندگان انجام گرفت، اطلاعات جدید و ارزش مندی دربارة چگونگی معماری معبد آناهیتا به دست آمد. بعضی از كاوشگران سعی در ارائة تصاویر و نقشه های خیالی و نه چندان دقیق از طرح معماری- سازه ای بنای اولیة معبد داشته اند كه برخی از آن ها در این مقاله مورد بحث قرار گرفته است. این مقاله به تحلیل فضای معماری معبد آناهیتا کنگاور پرداخته است. توصیف مورخان و سیاحان شرقی و غربی از بنای معبد آناهیتا، ارائة نظر خبرگان و صاحب نظران معمار دربارة سبك معماری آن، ویژگی های معماری ایران در معبد آناهیتا، یافته های مرتبط با معماری بنا كه در كاوش های باستان شناسی به دست آمده، مجموعه اطلاعاتی است كه به آن ها پرداخته شده است. در پایان، بر اساس ویژگی های معماری ایرانی، تحلیلی بر کلیة اطلاعات معمارانة بنای معبد آناهیتا با تأکید بر تحلیل فضای معماری بنا انجام گرفته است، که تا حدی بر هویّت معماری این بنا دلالت دارد.

واژگان کلیدی

معبد آناهیتا، كنگاور، معماری ایرانی، معماری پارتی، معماری پیش از اسلام،

ادراک بصری محلّة چیذر توسط نوجوانان چیذری

نویسندگان:  پیروز حناچی (نویسنده مسئول) مرضیه آزاد ارمکی

صفحات از: 87 - 98

 تعداد بازدید:  75

 تعداد دانلود:  14

چکیده

چیذر اگر نه برای همه تهرانیان حداقل برای اهالی شمیرانات هویتی آشنا دارد. محله ای که از یک سو به عنوان بافتی تاریخی حائز اهمیّت است و از سوی دیگر به عنوان بافتی فرسوده درگیر مشکلات خاصی است. از منظر این مقاله هر گونه اصلاح و طرّاحی برای بهبود فضایی این محله باید افزون بر تأملات کارشناسی با توجّه به تجربه، خاطرات و علائق ساکنان و ذی نفعان صورت پذیرد. از این رو، این مقاله با عطف توجّه به اهمیّت مشارکت شهروندان، به گروه سنی خاصی از شهروندان نظر دارد که در طرّاحی ها کم تر در نظر گرفته می شوند. ساختمان ها و محلّه ها توسط بزرگسالان طرّاحی می شود، در حالی که عموماً توسط کودکان مورد استفاده قرار می گیرد. در زمان طرّاحی، بزرگسالان به معیارهایی چون اجرایی بودن، حفظ انرژی، زیبایی شناسی و مسائل اقتصادی توجّه بسیار دارند. به طور حتم این موارد اهمیّت بسزایی دارد، امّا هیچ ارتباطی با تجارب کودکان ندارد. تجربة بزرگسالان از فضا بر پایة نحوة استفادة آن ها از مکان تعریف می گردد، در حالی که کودکان در جستجوی این هستند که هر فضا چه می گوید و چگونه باید با آن مواجه شد و تجربه اش کرد. این مقاله با بهره مندی از روش پیمایش به بررسی تجربه و حس نوجوانان چیذری از فضاهای مختلف محله شان می پردازد و می کوشد تا دستاوردهای یك پژوهش را كه به هدف نخست، «حساس سازی» نوجوانان به فضا و معماری و دوم، دریافت حس، ذوق و نظر ایشان از فضای محله چیذر انجام شده است را ارائه نماید. یافته ها نشان می دهد که باید تأملی جدی در بازسازی فضاهای محلی با در نظر گرفتن حس و تجربه کودکان محله صورت گیرد.

واژگان کلیدی

مشارکت، الگوها، حس نوجوانان، چیذر، فضا، معماری برای کودکان،

تجلّی اندیشة اسلامی در شهر با حضور مدرسه در محله

نویسندگان:  محمدمهدی گودرزی سروش (نویسنده مسئول) بهناز امین زاده گوهرریزی محمد نقی زاده

صفحات از: 99 - 108

 تعداد بازدید:  69

 تعداد دانلود:  18

چکیده

مقاله حاضر با عنوان تجلی اندیشه اسلامی در شهر با حضور مدرسه در محله به روش توصیفی – تحلیلی – استنباطی به بررسی چگونگی تجلی تفكر و اندیشه اسلامی در محله می باشد. و بر آن است چگونگی تأثیرپذیری کالبد شهر و معماری از جهان بینی و تفکر و اندیشه یک قوم و ملت را کنکاش نماید. و چگونه شهر با نوع تفکر و جهان بینی با ترکیب از فرهنگ و الگوهای رفتاری می تواند معنا و مفهومی متفاوت پیدا نماید. فلسفه زندگی انسان، برگرفته از جهان بینی آن می باشد و جهان بینی اسلام با محوریت توحید و یكتاپرستی معنا و مفهوم خاصی به زندگی مسلمانان بخشیده است و برای هدایت بشریت با ارائه اصول و معیارها و همچنین بایدها و نبایدها طریقتی را برای شریعتی مقدس جهت رسیدن به كمال هستی تبیین نموده است. و قرآن با سوره علق و حکم به «خواندن» به پیامبر (ص) نازل شد و حس تفکر و پرسشگری انسان تهییج شد و در شهر بصورت فضای تربیتی تجسم پیدا نمود. قرآن کریم با دعوت به تفکر و تعقل و ایجاد حس پرسشگری توانسته است از 1400 سال پیش انسان را به تحقیق و پژوهش دعوت نماید. و رفته رفته کالبدی برای آن تعریف نموده و به آن حس مکان و تقدس دهد. و با حضور در محله، معنا و مفهومی خاص به شهر اسلامی داده است. حضور مدرسه در اصل حضور روحیه جستجوگری و پرسشگری دینی است. به گونه ای که فرد قادر به کشف و طرح مسئله، فرضیه ها، گردآوری اطلاعات، توانایی تجزیه و تحلیل یافته ها و نتیجه گیری گردد. در این مقاله با پیش فرض های برگرفته از جهان بینی اسلامی بدنبال معنا و مفهوم حضور مدرسه در مرکز محله براساس تفکر واندیشه اسلامی هستیم و از نقش کاربردی و مادی آن در تئوریهای غربی فراتر رفته و به معنا و چگونگی تجلی تفکر و اندیشه اسلامی در شهر را با حضور مدرسه در محله کنکاش می کنیم.

واژگان کلیدی

مدرسه، محله، شهر اسلامی، معماری اسلامی، جهان بینی اسلامی،