زمستان   1390 - شماره (6)- سال 2  میزان بازدید : 410

تاریخچه، جایابی و ساختار هگمتانة مادی

نویسندگان:  کاظم ملازاده (نویسنده مسئول) ابوالفضل مشکینی

صفحات از: 5 - 16

 تعداد بازدید:  49

 تعداد دانلود:  9

چکیده

منابع تاریخی(549ق.م)، همواره هگمتانه یا همدان دورة اسلامی را به عنوان یکی از کهن ترین شهرها و شاید نخستین شهری که اقوام ایرانی بنیان نهادند، معرفی می کنند. بی شک بخشی از این شهرت به دلیل انتساب این شهر به مادها و اوّلین سلسلة ایرانی است. فعاليّت هاي باستان شناسي برای کشف آثار هگمتانة مادی، سابقة صد ساله دارد. با اين حال؛ اين فعاليّت ها تاکنون منجر به کشف آثاری از این شهر نشده است. این مسأله در کنار ابهام های دیگری که در خصوص وجود پادشاهي بزرگ ماد شکل گرفته، زمینة سردرگمی پژوهشگران حوضة ماد را فراهم ساخته است. بی تردید دست یابی به هرگونه اطلاعاتی در خصوص پایتخت ماد، می تواند شناخت بهتری از ساختار سیاسی و ماهیّت دولت ماد فراهم سازد. در اين باره تلاش شده تا با بررسی میدانی و تجزيه و تحليل مدارک و شواهد موجود، مدارک قابل اعتمادی در خصوص پایتخت ماد و جایابی و ساختار آن و نیز دلایل عدم کشف آثار این شهر ارائه شود. منابع موجود تردیدی در وجود دولت ماد و پایتخت آن ها باقی نگذاشته اند و مطابقت مکان آن را با محل کنوني شهر همدان تأييد مي کنند. از طرف ديگر، مدارک نشان مي دهند که تمامي مراکز حاکميّتي و ارگ هاي دورة مورد بحث در بالاي تپّه ها و ارتفاعات قابل دفاع ساخته می شدند و محل استقرار مردم عادي نیز در مجاورت آن شکل می گرفت. از آن جا که تپّة هگمتانه کنوني در دورة اشکاني و بر بستر طبيعي شکل گرفته بود و تپّه پيسا نيز فاقد آثار دوره ماد است، تنها گزينة محتمل تپّة مصلّي است که بر اساس مدارک موجود از دورة اشکاني تا دورة قاجار محل استقرار قلعة شهر بود و بقاياي چنين قلعه اي بر اساس نوشته ها و عکس های هوایی تا چند دهة اخير بر سطح تپّه باقی بوده است. بر این اساس محل استقرار مردم عادی را نیز می توان در محل بافت قدیم شهر، با مرکزیت مسجد جامع جایابی کرد.

واژگان کلیدی

ماد، هگمتانه، همدان، تپّه مصلّی،

مسجد بی نظیر جامع گوهرشاد و هنرهای قدسی معماری

نویسندگان:  حسین زمرشیدی (نویسنده مسئول)

صفحات از: 17 - 32

 تعداد بازدید:  57

 تعداد دانلود:  13

چکیده

مسجد جامع گوهرشاد كه بانی آن «گوهرشاد آغا» است، سرشار از هنرهای قدسی معماری ایران زمین، بنا شده است. این مسجد دارای چهار ایوان است. ایوان جنوبی و اصلی آن كه ایوان مقصوره نامیده می شود، سرشار از هنرهای معماری، به خصوص كاشی كاری معرق با نقوش كاشی و آجر، گره هندسة نقوش، انواع كتیبه های خطوط ثلث، كوفی، نسخ و ... و انواع گلچین، گره و خط معقلی، رسمی بندی، نقوش بند رومی و ... و بالاخره محراب نفیس و منبر چوبی منبت و گره و هنرمندی درودگرانِ فوق العاده پركار است. مقرنس بندی های تخته به تخته منحصربه فرد، سبب شهرت جهانی این مسجد شده است. پیش خوان سازی ایوان از كتیبه بندی های متعدّد و متنوع است و دو گلدستة منقوس برجستة مدور، در نما از سطح زمین تا انتهای ایوان و رخ بام، با اسماء هزارگانة جلاله «الله» مزین شده است. ادامة گلدسته سازی و به خصوص گنبد اُگون، با نقوش گلچین معقلی و خطوط بنایی، عظمت مسجد را دو چندان ساخته است.دو ایوان شرقی و غربی كاملاً مشابه یكدیگر، با استفاده از ازاره سازی ها، اِسپَرسازی های آجر و كاشی، سرپایه سازی ها، طاق نماسازی ها و غرفه سازی ها و پشت بغل سازی ها و با نقوش گوناگون زیبا ساخته شده است كه درمجموع، استفاده از خطوط بنایی سه رگی، ارزش های بی همتایی برای مسجد به وجود آورده است. ایوان قبله متصل به بارگاه رضوی، با ارزش های گلچین های معقلی خوشه انگوری رفت و برگشت و خط بنایی سه رگی «رو، وارو»، از سوره مباركه جمعه و بسیاری دیگر، این مسجد زیبا را به كمال مطلوب رسانیده است. غرفه بندی های دواشكوبه با طرح های گوناگون و نقوش كاشی كاری و بسیاری دیگر نیز، عظمت این مسجد را چند برابر ساخته است.

واژگان کلیدی

مسجد گوهرشاد، ایوان مقصوره، بای سنقر میرزا، گنبد اُگون، ایوان قبله،

خلاقیّت های طرّاحی شهری دورة اتابکان فارس در شکل گیری شبکة فضاهای عمومی شهری شیراز

نویسندگان:  احسان رنجبر محمدرضا پورجعفر (نویسنده مسئول) مجتبی انصاری محمدرضا بمانیان

صفحات از: 33 - 40

 تعداد بازدید:  41

 تعداد دانلود:  15

چکیده

در ادبیات اخیر طرّاحی شهری، دست یابی به ساختاری منسجم از شبکة فضاهای عمومی شهری به عنوان گامی مهم در جهت رسیدن به توسعة پایدار شهری و هم چنین ارتقای کیفیّت فضاهای عمومی شهری بیان شده است. با وجود نو بودن این مفهوم، در تاریخ شهرسازی ایران، الگوهای ویژة مرتبط با این موضوع را می توان مشاهده کرد. اقدامات شهرسازی دورة اتابکان فارس (قرن ششم و هفتم هجری قمری) در شیراز یکی از مراجع مهم در شکل گیری این شبکه بر مبنای حیاط مساجد است. روش پژوهش در این نوشتار تحلیل تاریخی فضاهای معماری و تحوّلات شهری شیراز دورة اتابکان بر اساس منابع دستة اول معاصر است. نتایج این تحلیل تاریخی بر مبنای مفاهیم معاصر طرّاحی شهری نشان می دهد که با شکل گیری بنای عمومی شاخصی هم چون مسجد نو اتابکان با تبعیّت از الگوی مسجد جامع عتیق، گونه ای جدید از فضای عمومی ایجاد شده بود. تحلیل فضای معماری مسجد نو نشان می دهد که حیاط بر شبستان مقدم بود و به صورت میدان عمومی شهری عمل می کرد. با کشف مقبرة شاهچراغ و سید میر محمد در این دوره، از یک سو صحن این بقعه ها، به عنوان یکی از بدیع ترین الگوی فضای باز عمومی شهری در ایران، شکل گرفتند و از سوی دیگر بازار نیز برای ارتباط این دو میدانچه ایجاد شد. ارتباط صحن سید میرمحمد با مسجد جامع عتیق، اتصال صحن دو بقعه از طریق بازارچة سرحوض آقا و هم چنین اتصال صحن شاهچراغ با صحن مسجد نو از طریق بازارچة سر چهارراه، سبب شکل گیری محوری عمود بر محور دورة آل بویه شد و شبکة ارتباطی منسجمی از فضاهای عمومی شهری در ترکیبی از فضاهای باز صحن مساجد و بقعه ها و عناصر اتصالی بازار شکل گرفت. این شبکه در جهت ارتقای کیفیّت بیش تر مرکز شیراز عمل می کرد و از خلاقیّت های طرّاحی شهری در تاریخ شهرسازی ایران است. در واقع می توان گفت هویّت شبکة منسجم فضاهای عمومی شهر ایرانی دورة اتابکان، علاوه بر در نظر داشتن فضاهای عمومی کهن، فضاهای جدید را از طریق فعال ترین و سرزنده ترین فضای عمومی شهری یعنی بازار به هم پیوند می دهد.

واژگان کلیدی

اتابکان فارس، شبکة فضاهای عمومی، بازار، صحن مسجد، مسجد نو،

ابزارهای پیام رسانی معنوی در معماری مسجد با تأکید بر نقش ایدئولوژی اسلامی

نویسندگان:  سیدمحمد کاظمی (نویسنده مسئول) حسین کلانتری خلیل آباد

صفحات از: 41 - 46

 تعداد بازدید:  50

 تعداد دانلود:  14

چکیده

مکتب و اندیشه اسلامی حامل پیام بندگی در محضر خالق هستی است. کشف حقیقت که آبشخور فطرت بوده و در انسان نهادینه شده است، بستر کمال گرایی انسان را مهیا می کند. طرح مایة کمال گرایی را در هنر عبودیّت می توان جستجو کرد و هنرمند مسلمان اندیشة خویش را برای بیان این حقیقت به کار برده است. هنر و معماری اسلامی سعی نموده است توسط هنرمندان دانش و بینش محور، کشف صورت پدیده ها را به منصه ظهور گذارد و خلاقیّت هنری را در ترویج اندیشه مادی و معنوی به کارگیرد. هدف از این پژوهش، تمرکز بخشیدن به نیروها و امکانات موجود برای تبلیغ اندیشة عینی و عملی هنر معنوی است که در معماری مسجد توسط معماران به منصة ظهور رسیده است. روش تحقیق، توصیفی- تحلیلی است و با مطالعة منابع کتابخانه ای و میدانی اطلاعات گردآوری شده، بررسی و تحلیل گردیده است. نتیجه پژوهش نشان می دهد که بهره مندی از ویژگی های معنایی برای طرّاحی معماری مسجد در پیام رسانی توحیدی مؤثّر است و بستر مناسبی را برای ادراک مخاطب و تبلیغ اندیشة معنوی مهیّا می سازد.

واژگان کلیدی

فطرت، پیام رسانی، هنر معنوی، معماری مسجد،

تأثیر مدرنیسم برتوسعة فضایی- كالبدی شهرهای ایرانی- اسلامی (نمونه تهران)

نویسندگان:  احمد پوراحمد امین فرجی (نویسنده مسئول) ایوب منوچهری میاندوآب آزاده عظیمی

صفحات از: 47 - 62

 تعداد بازدید:  60

 تعداد دانلود:  23

چکیده

ورود اندیشه های ناشناخته در قالب مدرنیسم در فرهنگ و ادب ایرانی علاوه بر نمود ذهنی، نمود عینی خود را در کالبد شهرهای ایرانی با معماری و شهرسازی ایرانی-اسلامی وارد نمود و شکل جدیدی از شهر را بر جای نهاد که از آن می توان به عنوان شهر مدرنیستی جهان سومی یاد کرد. شهر تهران، در کشور ما به عنوان پیشگام متأثر از این تأثیرات بود. از همین رو، در این مقاله سعی شده است روند شكل گیری و تحوّلات فضایی-كالبدی شهرهای ایرانی- اسلامی با تأکید بر شهر تهران و چگونگی سازمان دهی و تحت تاثیر قرار گرفتن عناصر شهری از عوامل مختلف بویژه مدرنیسم مورد تحلیل و بررسی قرار گیرد. برای این منظور، با استفاده از به روش توصیفی- تحلیلی چگونگی شكل گیری و پیدایش شهر تهران و تأثیر عوامل مختلف اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی قبل از مدرنیسم و بعد از مدرنیسم بررسی شده است. این مقاله از نظر هدف مطالعه از انواع توسعه ای است و برای گردآوری داده ها و اطلاعات مورد نیاز از تکنیک کتابخانه ای و روش مصاحبه به عنوان روشی کیفی استفاده شده است. بر اساس بررسی های صورت گرفته می توان گفت تهران در 200 سال گذشته از آن جایی که نقطة اصلی دگرگونی مفاهیم و اشاعه مفاهیم جدید- چه خوب و چه بد- بوده و به عنوان شاهدی بر تجدّدطلبی بوده است، لذا چهره ای روشن از تفكّرات فضایی-كالبدی دوران مدرنیسم را عرضه می دارد.

واژگان کلیدی

مدرنیسم، توسعة فضایی- كالبدی، شهرهای ایرانی- اسلامی، تهران،

كیفیّت فضای باز شهری در تعامل با كودكان

نویسندگان:  امیر منصوری (نویسنده مسئول) مینو قره بیگلو

صفحات از: 63 - 72

 تعداد بازدید:  47

 تعداد دانلود:  12

چکیده

کودکان با توانایی ها، نیازها و بلوغ های متفاوت بر اساس مراحل رشد سنّی، نحوة شرایط زندگی و بافت اجتماعی محل سکونت، دارای نیازهای روان شناختی بسیار پیچیده تر از نیازهای بیولوژیکی و فیزیکی هستند. اگرچه محیط های شهری علاوه بر بزرگ سالان، مخاطبان خردسال و تیزبینی دارد كه بسیار بیش تر از بزرگ سالان تحت تأثیر متغیّرهای محیطی هستند، امّا شهر مدرن، نه تنها نمی داند چگونه كودك را بپذیرد، بلكه ترجیح می دهد او را تا زمانی كه به سن رویارویی با محیط شهری برسد در اماكن محافظت شده مانند زمین های بازی نگه دارد. این نوشتار با فرض این كه، فضاهای شهری به عنوان بستر پرورش كودك با تأمین خواست ها و نیازهای كودك، به روند رشد فیزیكی و اجتماعی او كمك می کند، به طرح مؤلّفه های كیفی فضای باز شهرها، هم چون ایجاد امكان فعالیّت آزاد كودك در ارتباط با این فضاها، حضور و اهمیّت طبیعت، مشاركت كودكان به عنوان شهروند در طرّاحی و استفاده از این فضاها و بازتعریف نظارت بزرگ سالان بر كودكان در استفاده از این فضاها، می پردازد. در مجموع، این مؤلّفه ها باعث ارتقای تعامل كودك با فضای باز شهرها می شود. در نهایت، پیشنهادهایی نوشتار در جهت ارتقای كیفیّت فضاهای باز شهری در تعامل با كودك برای شهر ایرانی، بهره گیری از آموزه های معماری سنّتی و پیشینة فرهنگی كشورمان، بازآفرینی مجدّد مفهوم نگرش به كودك و شهر و هم چنین ارتقای كیفیّت فضای باز شهرها به «مكان» دوستدار و پذیرای كودك ارائه شده است.

واژگان کلیدی

فضای شهری، شهر سنّتی ایران، فضای بازی، كودك و شهر، شهروند، تربیت،

بررسی اثرات توسعة عمودی شهر بر هویّت محلّه ای (مطالعة موردی، منطقه 7 تهران)

نویسندگان:  علی شماعی (نویسنده مسئول) رحمان جهانی

صفحات از: 73 - 82

 تعداد بازدید:  53

 تعداد دانلود:  17

چکیده

توسعه عمودی شهر یا بلندمرتبه سازی در سال های اخیر به یکی از مهم ترین راهبرد ها و برنامه های توسعة شهری تبدیل شده است. این پدیده ضمن داشتن مزایای متعدد، در صورت ضعف در برنامه ریزی اثرات منفی بر شاخص های کیفیّت زندگی و به ویژه «هویّت محلّه ای» می گذارد. این پژوهش با بررسی اثرات نوع سکونت بر هویّت محلّه ای می کوشد تا از این منظر، اثرات بلند مرتبه سازی بر هویّت محلّه ای ساکنان منطقة 7 تهران را مورد بررسی و تحلیل قرار دهد. روش این پژوهش توصیفی- تحلیلی، پیمایشی و از نوع مقایسه ای است. داده های مورد نیاز با استفاده از ابزار پرسشنامه در میان 384 نفر از ساكنان 20 سال به بالای منطقه 7 تهران به دست آمده است. روش نمونه گیری، خوشه ای چندمرحله ای است. در تحلیل آماری نیز، از آزمون تفاوت میانگین ها (T) استفاده شده است. نتایج این تحقیق نشان می دهد که هویّت محلّه ای در منطقة 7 شهرداری تهران تحت تأثیر بلندمرتبه سازی دچار تغییر و تحوّلاتی شده است. نمرة میانگین شاخص های میزان مشارکت و روحیة جمعی، حس تعلّق، شناخت مرز محلّه و تعهدپذیری در آپارتمان نشینی نسبت به متعارف نشینی کم تر است. افت میزان چنین شاخص هایی به موازات آپارتمان نشینی، تأیید کنندة تنزّل هویّت محلّه ای در منطقة 7 تهران خواهد بود.

واژگان کلیدی

توسعة عمودی شهر، هویّت محلّه ای، بلندمرتبه سازی، آپارتمان نشینی، منطقة 7 شهرداری تهران،

بررسی ویژگی های هندسی گره ها در تزیین های اسلامی از دیدگاه هندسه فرکتال

نویسندگان:  لیدا بلیلان اصل داریوش ستارزاده (نویسنده مسئول) ساناز خورشیدیان مریم نوری

صفحات از: 83 - 96

 تعداد بازدید:  83

 تعداد دانلود:  24

چکیده

یکی از ویژگی های هنرهای اسلامی، وجود نقش های هندسی در عناصر تزیینی طاقی ایرانی چون مقرنس ها، یزدی بندی ها و گره چینی ها است. این مقاله، ویژگی های هندسۀ تزیین های اسلامی را از زاویه ای جدیدتر است، چرا که هندسة تزیین های اسلامی چیزی فراتر از هندسۀ اقلیدسی است که تنها به بررسی اشکال کلاسیک می پردازد. برای اثبات این ادعا، گره ها از یک سو به دلیل تنوّع، کثرت، پیچیدگی، آهنگ، توازن و استفاده از انواع نقوش هندسی و از سوی دیگر به دلیل مطالعات وسیعی که از سوی صاحب نظران در این زمینه ارائه شده، انتخاب گردیده اند. نتایج تحقیق حاکی از آن است که از جمله ویژگی های هندسی گره ها، قیاس با ویژگی های هندسۀ فرکتال ها1 است. فرکتال یا برخال، شکل های هندسی نااقلیدسیِ نامتعارف، نامنظم و در عین نظمی هستند که مهم ترین ویژگی آن ها خود متشابهی آن هاست. این ویژگی ها در هندسۀ تزیین های اسلامی به صورت تصادفی حاصل نگردیده است؛ چرا که هنرمندان اسلامی علاوه بر برخورداری از دانش ریاضی، همواره از طبیعت به عنوان منبع الهام اصلی بهره گرفته اند. این امر حاکی از آن است که در گذشته، این هنرمندان به خوبی از ابعاد گستردۀ ویژگی های طرح های هندسی خود، آگاه بوده و از این نظر پانصد سال پیش از همتایان غربی خود از ویژگی های غیراقلیدسی در طرح های خود بهره گرفته اند.

واژگان کلیدی

هندسه، گره، فرکتال، طبیعت، تزیین های اسلامی،

تحلیلی بر شهرهای جدید به عنوان بخشی از مداخلة دولت در شهر نشینی (با تأکید بر دورة پس از انقلاب اسلامی)

نویسندگان:  حمید آیتی محمد کمیلی (نویسنده مسئول)

صفحات از: 97 - 106

 تعداد بازدید:  49

 تعداد دانلود:  7

چکیده

ایجاد شهرهای جدید، اقدامی در جهت تمركززدایی از كلان شهرها و چاره ای در برابر معضلات پیچیده ای هم چون مهاجرت بی رویّة روستاییان به شهرها، نیاز گسترده به مسكن، انتقال برخی از صنایع آلاینده و جلوگیری از شكل گیری شهرهای خودرو در منطقة شهری مادر شهر است. بدیهی است بخش خصوصی كه فقط به دنبال سودآوری است، نه انگیزة ورود به چنین مقوله ای را دارد و نه این رسالت را در خود احساس می نماید. از همین رو، ورود دولت در شهرسازی امری اجتناب ناپذیر است. با این حال، چنین مداخله ای، منشأ بروز كاستی ها و آسیب های بسیاری است. مهم ترین چالش مطرح در این زمینه، نگریستن به شهرهای جدید به مثابه خوابگاه های بزرگ، موقت، مهجور، مصنوعی و عاری از هویّت و معنویّت است كه نقش سلیقه و خواست مردم در آن به شدّت كم رنگ است. عدم رغبت مردم به سکونت در این شهرها و خالی از سکنه بودن برخی از آن ها، دقیقاً بازتابی از عدم توجّه شهرسازان به برنامه ریزی های فرهنگی، اجتماعی، انسانی و نتیجة تأکید بر ایدئولوژی صنعت محور در تأسیس این شهرهاست. هدف اصلی این مقاله، بررسی میزان کامیابی دولت در امر شهرسازی های بعد از انقلاب، با روش توصیفی- تحلیلی است. نتایج حاصل نشان می دهد دولت در ساخت شهرهای جدید به نظر مردم در عرصة طراحی و هم چنین به کارگیری معیارهای فنّی توجهی ننموده است.

واژگان کلیدی

شهرسازی، شهرهای جدید، مداخلة دولت، جمعیّت پذیری ، مكان گزینی،

شناسنامه نشریه

 نام نشریه:

مطالعات شهر ایرانی- اسلامی

 صاحب امتیاز:

پژوهشکده فرهنگ، هنر و معماری جهاددانشگاهی

 مدیر مسؤول:

دکتر حمید آیتی

 سردبیر:

دکتر احمد پوراحمد

 رتبه نشریه:

علمی- پژوهشی

 موضوع نشریه:

معماری و شهرسازی


 معاون سردبیر:

دکتر حمیدرضا بابایی

 مدیر داخلی:

مهندس مسعود دادگر

 مدیر اداره نشریات علمی:

مهندس منصور ندیری