دریافت Xml شماره جاری  
 پاییز   1390 - شماره (5)- سال 2  میزان بازدید : 686

تحوّلات کالبدی بازار سنّتی در شهرهای ایران (مطالعة موردی: بازار شهر كرمانشاه)

نویسندگان:  کیومرث ایراندوست (نویسنده مسئول) آرمان بهمنی اورامانی

صفحات از: 5 - 16

 تعداد بازدید:  82

 تعداد دانلود:  31

چکیده

در دهه های اخیر و با تحوّلات عمیقِ كالبدی و اجتماعی شهرهای كشور، بازار به عنوان كانون اقتصادی و اجتماعی شهر سنتّی ایرانی دچار دگرگونی و تغییرات قابل توجّهی شده است. در بیش تر موارد، بازار از كانون پر جنب و جوش با مركزیّت قوی، به عنصری نسبتاً حاشیه ای بویژه در ارتباط با عملكرد شهری بدل شده و بخش عمدة آن با افت ارزش و پویایی اقتصادی و اجتماعی و کالبدی روبه رو بوده است. این مسأله باعث شده كه بخش چشمگیری از بازار، بویژه عناصر جانبی و جدا از راسته های اصلی آن دچار ركود و تخریب شوند. در نوشته حاضر با تکیه بر بررسی مطالعات کتابخانه ای، بررسی میدانی و تطبیق نقشه ها، سعی شده است تحوّلات صورت گرفته در ساختار و کالبد بازار شهر کرمانشاه و نیز عوامل مؤثّر بر این تحوّلات و روند آن مورد بررسی قرار گیرد. شهر تاریخی کرمانشاه با توجّه به موقعیّت خود همواره دارای اهمیّت تجاری بوده و بازار با رونقی داشته است. بنا بر اسناد موجود، بازار کرمانشاه در اواخر دورة قاجار در اوج رونق و شکوه بود. پس از آن با توجّه به رشد شتابان شهری و روند فزایندة نوسازی، بازار نیز چون دیگر عناصر و اجزای شهری، تحوّلات عمیقی را تجربه كرد و تا حد زیادی از لحاظ کارکردی و کالبدی رو به تحلیل رفت. به طور کلی، علل اصلی این تحوّلات را می توان در دگرگونی شیوه های تولید و مصرف، نوسازی و نوگرایی معاصر، ورود خودرو و خیابان کشی های جدید، برنامه ریزی شهری جدید و تغییر در نقش و عملکرد شهر کرمانشاه جستجو كرد.

واژگان کلیدی

شهر ایرانی، بازار، ساختار شهر، تحوّلات کالبدی، كرمانشاه،

بررسی شاخص های مؤثر در شکل گیری تعادل در معماری مسلمانان (نمونه موردی: مسجد جامع اصفهان)

نویسندگان:  محمدرضا بمانیان (نویسنده مسئول) معصومه امینی

صفحات از: 17 - 28

 تعداد بازدید:  69

 تعداد دانلود:  26

چکیده

یکی از ویژگی های معماری مسلمانان، بهره‎گیری از تعادل در کلّ بنا و اجزای آن و هم چنین یافتن روش‎های دستیابی به عدالت در معماری است. عالم هستی به دست آفریدگاری توانا بنا نهاده شده که تعادل و عدالت را بین تمام کائنات مایه آرامش قرار داده است. از آن جایی که انسان، خلیفه و جانشین خدا در زمین است، شرط این خلافت و جانشینی، تعهّد فعل و عمل خلیفه به صفات الهی است. در گذشته‎ای نه چندان دور، تعادل در آثار معماران مسلمان هویدا بود و این امر آرامش را برای ساکنان و بهره مندان از بناها و فضاهای معماری، به ارمغان داشت. این مقاله در پی یافتن شاخص‎های تعادل در کل بنا و اجزای آن در معماری مسلمانان است كه توانسته چنین معماری ارزش‎مندی را ایجاد کند. مقالة حاضر با استفاده از روش تحقیق «موردپژوهی و راه کارهای ترکیبی»، ضمن بررسی ادبیات موضوع، به تجزیه و تحلیل مؤلّفه‎های مؤثّر در ایجاد تعادل در بنای مسجد جامع عتیق اصفهان در دوران اسلامی پرداخته‎ است. بدین منظور فضاهای اصلی مسجد مورد بررسی قرار گرفته و عوامل ایجاد کنندة تعادل در این فضاها بیان شده است. شاخص‎های مؤثّر در شکل‎گیری تعادل در معماری مسلمانان را می‎توان مؤلّفه‎هایی مانند تقارن، تناسب و مقیاس، سلسله مراتب، ریتم، مصالح همگن و سازه، فن ایستایی و تزیین های طبیعی دانست.

واژگان کلیدی

عدالت، معماری مسلمانان، تعادل، مسجد جامع عتیق اصفهان،

بررسی و تحلیل طرح های کاربندی به کاررفته در تیمچه های بازار تبریز

نویسندگان:  حسن ستاری ساربانقلی (نویسنده مسئول) امیر جدایی

صفحات از: 29 - 46

 تعداد بازدید:  89

 تعداد دانلود:  17

چکیده

این مقاله درصدد بررسی و تحلیل طرح های کاربندی به کاررفته در تیمچه های بازار سنّتی شهر تبریز است. روش پژوهش بر مبنای مطالعه پیمایشی و جمعیّت آماری مشتمل بر22 تیمچة بازار سنّتی شهر تبریز بوده است که پنج تیمچه به دلیل عدم استفاده از طرح کاربندی و تجدید بنای کلّی طرح ساختمان آن، از جمعیّت آماری کنار گذاشته شده و نمونه گیری از 17 تیمچة باقی مانده صورت گرفته است. به دلیل ثبت جهانی بازار سنّتی شهر تبریز و مطالعات پژوهشی بر آثار معماری سنّتی ایرانی، چنین پژوهشی الزامی به نظر می رسد. نتایج حاصل از پژوهش، بیانگر آن است که بیش ترین استفاده از زمینة مستطیل در طرح ساختار کاربندی تیمچه ها صورت گرفته است. تعداد کاربندی های 16 ضلعی در انواع مختلف، بیش تر از کاربندی های سایر اضلاع است و در سردر تیمچه ها اغلب از نیم کاربندی های20 ضلعی استفاده شده است. از سایر کاربندی ها با ساختار 6، 8، 10، 12، 14، 20، 24 و 28تایی حداقل یک نمونه به کار برده شده است. امّا در هیچ دو تیمچه ای از یک طرح یکسان استفاده نگردیده است.

واژگان کلیدی

کاربندی، تیمچه، بازار، تبریز،

بازشناخت چگونگی شكل گیری گنبد اورچین (با تأکید بر ساختار هندسی و معماری)

نویسندگان:  امین سعیدیان (نویسنده مسئول) مجتبی قلی احسان زمانی مجتبی انصاری

صفحات از: 47 - 66

 تعداد بازدید:  97

 تعداد دانلود:  24

چکیده

پرداختن به شیوه های گنبدسازی، شناخت انواع آن، بررسی عملکرد سازه ای، شیوه های ترسیم، سبک شناسی، روش های اجرایی و مسائل مرتبط به آن همواره از دغدغه های معماران ایرانی بوده است. در این بین به معماری گنبد اورچین که از شاخصه های بناهای آرامگاهی در بخش های جنوبی ایران است، توجه نشده و اطلاعات اندکی از آن در تاریخ معماری ایران وجود دارد. در این پژوهش به ریشة لغوی و معنایی گنبد اورچین اشاره شده و خواستگاه معماری این گنبد، متعلّق به دورة سلجوقی، معرفی شده است. سپس روابط هندسی میان زینه های آن تحلیل شده و انواع این نوع گنبد شامل کوکبی و کثیرالاضلاع ترسیم شده اند. با بررسی گونه شناسی نمونه های موجود در ایران و عراق، نکات قابل تأملّی در مورد روابط هندسی، ارتفاع، شکل گنبد و تعداد زینه های آن ارزیابی گردید. عواملی همچون عملکرد تارک، نحوة ساخت، پوشش گنبد، نحوة توزین بار در ساختار گنبد مشخص گردیده است. در نهایت به این نتیجه خواهیم رسید که علّت اصلی وجودی آن، عملکردی نمادین و سمبولیک است، نه نمادی مذهبی صرف؛ چرا که به تنهایی و یا در همجواری و تلفیق با فضاهای مذهبی در گذر زمان به خوبی نقشی تاثیرگذار و کاربردی داشته است. روش تحقیق در این پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی است و بر حسب نیاز در قسمت های مختلف پژوهش از تحلیل های تطبیقی1، مطالعات گذشته نگر2 و روش های میدانی3 استفاده شده است.

واژگان کلیدی

معماری ایرانی، آرامگاه، گنبد، اورچین، مضرس، کوکبی، کثیرالاضلاع،

درآمدی بر اثرات اصالت بخشی بافت های فرسوده شهر تهران (نمونة موردی: محلّة مفت آباد)

نویسندگان:  محمد سلیمانی سیمین تولایی یداله کریمی پور اسماعیل آقایی زاده (نویسنده مسئول)

صفحات از: 67 - 78

 تعداد بازدید:  91

 تعداد دانلود:  16

چکیده

«باززنده سازی2» بافت های فرسوده در شهرهای ایران، نیازمند آشنایی با روشها و الگوهای مختلف و متفاوتی است. به کارگیری نظریّة اصالت بخشی، که برای ارتقای زندگی شهری بر جا به جایی طبقة متوسط به بالا با افراد فقیر، تأکید می کند، یکی از راهبردهایی است که می توان در راستای نوسازی شهری در ایران مورد آزمون قرار داد. هدف اصلی پژوهش حاضر، بررسی اثرات اجرای نظریّه اصالت بخشی، با تأکید بر اثرات جابه جایی جمعیّت در شهر تهران برای پاسخ گویی به این پرسش است که « باززنده سازی بافت های فرسوده شهر تهران با عنایت به نظریّه اصالت بخشی چه اثرات احتمالی در نواحی همجوار و سایر مناطق شهر خواهد داشت؟» برای پاسخ به این پرسش، یکی از محلّه های واقع در منطقه 13 شهر تهران، به نام «مفت آباد» با استفاده از مطالعات میدانی و پرسشگری از ساکنان، مورد بررسی قرار گرفت. یافته ها حاکی از آن است که با باززنده سازی بافت های فرسوده شهر، با استفاده از نظریّه اصالت بخشی، گرچه ممکن است مشکل بافت فرسوده هر نقطه از شهر مرتفع شود، اما پراکنده شدن جمعیّت فقیر در شهر، می تواند به بازتولید فضاهای مشابه در سایر مناطق آن منجر شود.

واژگان کلیدی

باززنده سازی، بافت فرسوده، نظریّه اصالت بخشی، مفت آباد،

بازآفرینی پایداری با تأکید بر نقش طبیعت در ساختار کالبدی شهرهای ایرانی ـ اسلامی (بررسی موردی رود دره مقصود بیک تهران)

نویسندگان:  فاطمه یزدگرد (نویسنده مسئول)

صفحات از: 79 - 94

 تعداد بازدید:  86

 تعداد دانلود:  30

چکیده

الگوی شهرهای کهن ایرانی ـ اسلامی در گذشته با اتکای بر دو عامل اساسی شکل گرفته است. در جایگاه نخست، اسلام به عنوان نظام کمال یافتة اجتماعی، فرهنگی، ارزشی و تعالی بخش انسان ها و در جایگاه بعد معماری ایرانی به منزلة تجلّی گاه کالبد فرهنگ ایرانی در ساختارهای فیزیکی قرار دارد. این شهرها با توجّه به ویژگی های کارآیی اقتصادی، پویایی اجتماعی و تعالی فرهنگی در کنار آسیب های اندک زیست محیطی تا حدودی شکل شهر پایدار توسعه یافته را ارتقا داده اند. هر چند در این مجموعه ها تفاهمی چون حقوق شهر و شهروندی به دلیل استقرار حکومت های غیر مردم سالار و غیر اسلامی مورد غفلت واقع شده است. شهر تهران در سال های اخیر (به خصوص از دوران حکومت پهلوی) به علّت تمرکز خدمات در آن با رشد شتابان جمعیّت و به تبع آن با افزایش مهاجرپذیری مواجه بوده است. از پیامدهای این گسترش نسنجیده می توان به افزایش و تراکم توده های ساختمانی و سازه های انسان ساخت و در نتیجه غلبة بافت مصنوع بر عرصه های بدیع و بکر طبیعی و بلعیدن عناصر ارزش مند تاریخی و طبیعی به درون خود اشاره نمود. توسعة غیر منسجم شهر تهران در این تغییر، روند سال های اخیر و رشد ناموزون برخی از مؤلّفه ها به خصوص مؤلّفة اقتصادی در کنار به هم ریختن آرامش اجتماعی و آسایش زندگی، افزایش آلاینده های محیطی و زیست محیطی، بروز و تشدید آسیب های اجتماعی و رونق گرفتن الگویی از معماری فاقد هویّت (بدون در نظر گرفتن ضرورت بازآفرینی عوامل مؤثّر بر جذابیت قبلی شهر تهران) این شهر را به سمت ناپایداری سوق داده است. در این میان، بازآفرینی عناصر طبیعی از دست رفته به خصوص روددره های درون شهری در جهت نقش آفرینی پایدار زیرساخت های سبز در ساختار شهر و تجهیز آن ها به زندگی جمعی از نقش اساسی برخوردار است. مقالة حاضر روددرة مقصود بیک را به عنوان یکی از اندام های اکولوژیک شهر تهران مورد مطالعه قرار داده است و با انجام مطالعات میدانی و بررسی مدارک، بر اساس امکانات و فرصت ها، محدودیت ها و تهدیدها، راهبردهایی را به منظور بازآفرینی پایداری آن ارائه داده است.

واژگان کلیدی

توسعة پایدار، بازآفرینی، عرصة فعّالیّت جمعی، پایداری منظر شهری، روددرة مقصود بیک،

بازشناسی مفاهیم معنوی «سکونت» در مسکن سنّتی اقلیم کویری

نویسندگان:  هانیه اخوت محمدرضا بمانیان (نویسنده مسئول) مجتبی انصاری

صفحات از: 95 - 102

 تعداد بازدید:  71

 تعداد دانلود:  34

چکیده

سکونت، بیانگر برقراری پیوندی پرمعنا بین انسان و محیط مفروض است كه از تلاش برای هویّت یافتن (به مکانی حسّ تعلّق داشتن) ناشی گردیده است. انسان زمانی بر خود وقوف می یابد که مسکن گزیده و هستی خود را تثبیت کرده باشد. از این رو، مفهوم سکونت همواره در طول تاریخ، ذهن اندیشمندان را به خود مشغول داشته است. این مقاله با هدف ساختارشناسی مفاهیم سکونت و مسکن از نگاه اندیشه ورزان و سپس دیدگاه قرآن، تنظیم گشته است. روش پژوهش از نوع توصیفی ـ تحلیلی است و با انتخاب نمونة مسکن های سنّتی در اقلیم گرم و خشک ایران انجام شده است. در مسکن سنّتی اقلیم گرم و خشک ایران، با توجّه به اقلیم سخت و طاقت فرسای کویری، همواره سعی بر این بوده تا علاوه بر توجّه به مفاهیم معنوی، شرایط مناسب زیستی را در داخل خانه فراهم آورند. روش جمع آوری اطلاعات از نوع کتابخانه ای با مطالعه اسناد سخت و نرم و میدانی با مشاهدة خانه های سنّتی اقلیم گرم و خشک و در نهایت ترسیم دیاگرام تحلیلی از آن ها است. نتایج پژوهش نشان می دهد كه مسکن سنّتی به علّت جواب گویی به نهاد کمال مطلوب با انسان عجین است. از این رو، مسکن سنّتی ـ اسلامی را نمی توان تنها به لحاظ کالبدی، هندسی و شکلی توصیف کرد، بلکه معانی ورای آن از اهمّیّت بیش تری برخوردار است، این معانی در انتهای مقاله به عنوان الگویی برای احداث مسکن مطلوب معاصر بیان گردیده اند.

واژگان کلیدی

مفهوم سکونت، مسکن سنّتی، بازشناسی، مفاهیم معنوی، اقلیم کویری،

شخصیّت شناسی شهر اسلامی؛ با تأکید بر ابعاد کالبدی شهر اسلامی

نویسندگان:  زهرا خدایی علی اکبر تقوایی (نویسنده مسئول)

صفحات از: 103 - 114

 تعداد بازدید:  77

 تعداد دانلود:  48

چکیده

با توجّه به تفاسیر متفاوتی که در مورد «شهر و شهرسازی اسلامی» ارائه می شود، شناسایی شخصیّت شهر اسلامی می تواند در تحلیل شهرسازی اسلامی مؤثّر واقع شود. مفهوم شهر اسلامی که شرق شناسان به کار برده اند، مبتنی بر این فرض است که اسلام یک نظام ارزشی کامل است و تمام الگوها و رفتار سازمان اجتماعی را تعیین می کند. در این مقاله سعی شده است با تکیه بر روش توصیفی ـ تحلیلی و از شیوه های تحقیق مرور متون، منابع و اسناد تصویری به تحلیل شخصیّت شهر اسلامی پرداخته شود. به همین جهت، با تبیین ویژگی هایی که برای شناخت و تعریف هر پدیده لازم است، مقالة حاضر بر آن خواهد بود تا این ویژگی ها را برای شهر اسلامی استنتاج نماید و با تبیین پیدایش و توسعة شهر اسلامی و عوامل مؤثّر در شکل گیری آن، بنیاد و ماهیّت کالبد شهری را بررسی کند. در این باره به مؤلّفه های کالبدی (اجزای ثابت) شهر اسلامی اشاره شده است. علاوه بر بررسی ساختار کالبدی، نحوة مواجهه با اشکال و مدل های شهر اسلامی که در تحلیل شخصیّت شهر اسلامی از اهمیّت و منزلت خاصی برخوردار است، مورد توجّه قرار گرفته است. در ادامه، تأثیر اسلام بر شیوة زیست و هویّت ساکنان شهر با در نظرگرفتن کلیّة جوانب زیست شهری، بررسی شده است. نتیجه این مقاله گویای آن است که اصطلاح شهر اسلامی، بیانگر هویّت ویژة فرهنگی، اجتماعی و تاریخی خاص ساکنان آن است. فضای کالبدیِ بیش تر شهرهای اسلامی متأثّر از ویژگی های سرزمینی و جغرافیایی آن است که وجود روح مشترک و منتج از مکتب الهی را در آن ها تأیید می کند. تداوم سیر تاریخی و اصیلِ اولیّه، راهبردی است که می تواند در تبلور مجدّد مفاهیمی همانند مفهوم شهر اسلامی راهگشا باشد.

واژگان کلیدی

شخصیّت شناسی، شهر اسلامی، مدل های شهر اسلامی، هویّت شهر،