دریافت Xml شماره جاری  
 تابستان   1390 - شماره (4)- سال 1  میزان بازدید : 647

قابلیّت سنجی توسعة مجدّد در بافت های ناکارآمد شهری (مطالعه موردی: محلّة انبار نفت منطقة 11 تهران)

نویسندگان:  ناصر برک پور (نویسنده مسئول) صدیقه بهرامی

صفحات از: 1 - 14

 تعداد بازدید:  69

 تعداد دانلود:  15

چکیده

کمبود فضا برای توسعه، خصوصاً در بافت های میانی و متراکم شهرهای بزرگی چون تهران، یکی از چالش های مهم برنامه ریزی شهری است. در شرایط کمیابی فضا، استفاده از تمام توانمندی های موجود و بهینه سازی بهره برداری فضا، اصلی اساسی است که در قالب توسعة درون زا مطرح می شود. منطقة 11 تهران یکی از مناطق میانی شهر تهران است که با مشکل کمیابی فضا و ناکارآمدی بافت های درونی مواجه است. در این مقاله، امکان توسعة مجدّد فضاهایی از این منطقه که کارایی مناسب ندارند، بررسی شده است. برای نیل به این هدف، ابتدا معیارهای شناسایی این فضاها مشخص شدند و پس از وزن دهی معیارها توسط گروهی از متخصصان، کل بافت منطقة 11 بر اساس این معیارها در قالب نرم افزار ArcGIS مورد بررسی قرار گرفتند. سپس از بین محلّه های منطقه، محلّه ای که بیش ترین فضای ناکارآمد را دارد و نیازمند توسعة مجدد است، انتخاب شد. در مرحلة دوم، این محلّه بر اساس معیارهای تعیین مکان بهینه برای کاربری های مختلف بررسی و نوع توسعه آن اولویت بندی شد. در این مرحله معیارهای مکان یابی، برمبنای مدل AHP در قالب برنامه Marinoni (یکی از برنامه های جانبی GIS) وزن دهی شدند. نتایج تحقیق نشان می دهد کاربری های خدماتی- اداری و تجاری، اولویّت های اوّل و دوم توسعة مجدد در محلّه انبار نفت است. با توجّه به معیارهای مکان یابی، وجود فعّالیّت های بزرگ مقیاس، شبکه های شریانی و فعّالیّت های ناسازگار، کاربری مسکونی از نظر قابلیّت توسعة مجدد، در مقام چهارم کاربری ها قرار گرفته است.

واژگان کلیدی

توسعه مجدد، قابلیّت سنجی، بافت های ناكارآمد شهری،

ارزیابی اثرات طرح های توسعة شهری بر ساختارشکنی و ارتقای کیفی فضای شهر کهن ایرانی

نویسندگان:  کیومرث حبیبی (نویسنده مسئول) مصطفی بهزادفر ابوالفضل مشکینی هوشمند علیزاده وحید محکی

صفحات از: 15 - 28

 تعداد بازدید:  69

 تعداد دانلود:  19

چکیده

شهرهای ایران كه در طول دوره های تاریخی، با تكیه بر خلاقیّت و ابتكارهای ملّی به صورت درون زا، به رشد و تكامل رسیده بودند، به تدریج طی چند دهه به كلّی دگرگون گردیدند و خصوصیّات كالبدی، ارزش های فرهنگی، ویژگی های اجتماعی، هنری و تاریخیِ خود را از دست دادند. تغییرات بطئ از انقلاب مشروطیّت آغاز شد و از دهة 1300 شمسی با پذیرش مدرنیته و تبعیّت از الگوهای غربی، وسیع تر گردید. روند شهرنشینی و شهرسازی كشور در دورة جدید، از یك سو به تدریج و به تبعیّت از الگوها و ویژگی های سرزمینی ایران تكامل نیافت و از سوی دیگر با زمینه سازی های مناسب و قبلی پذیرایی الگوهای غربی نگردید، بلكه با تقلید از غرب و دنیای سرمایه داری و تحت تأثیر روابط نه چندان سالم ایران و كشورهای غربی شكل گرفت و دگرگون شد. این تحوّلات باعث از هم گسیختگی بافت قدیم شهرهای ایران گردید و به آرامی با پذیرش الگـوهای برون زا و با گستـرش در تمام زمینه های تمركزگرایی، مشكلاتی چون تراكم زیاد جمعیّت، آلودگی، حاشیه نشینی و ... ابتدا تهران و سپس سایر شهرهای بزرگ را در برگرفت. در چنین شرایطی تهیّة طرح های جامع شهری با پیروی از الگوهای غربیِ منسوخ شده به سبب آن كه، برای برنامه ریزی در سطوح ملّی، منطقه ای، شهری و محلّی به صورت سلسله مراتبی، ارزشی قائل نبود، نتوانست با سطوح مختلف برنامه ریزی عمل كند و ضمن هدایت اصولی شهرها و نظام بخشیدن به رشد و توسعة آن ها، ایجادكنندة قابلیّت تغییر و تحوّل در شهرها باشد. در مقالة حاضر به بررسی ریشه ها و عوامل شكل گیری تقلید از اندیشه های غربی و پیامدهای حاصل از آن، در نظام برنامه ریزی و طرح های توسعة شهری در ایران پرداخته شده است.

واژگان کلیدی

طرح های توسعة شهری، تجدّدطلبی، نوگرایی، الگوهای غربی، طرح راهبردی ـ ساختاری،

برنامه ریزی شهری در جهت ارتقای هویّت ایرانی ـ اسلامی زنان با تأکید بر نقش محلّه های شهری

نویسندگان:  لیلا سلطانی (نویسنده مسئول) علی زنگی آبادی مهین نسترن

صفحات از: 29 - 36

 تعداد بازدید:  76

 تعداد دانلود:  30

چکیده

محلّه به عنوان یکی از مهم ترین عوامل هویّت ساز شهری در گذشتة ایران، محیطی مطلوب را برای شهروندان فراهم می ساخت. در این میان سرنوشت زنان ایرانی به دلیل شرایطی ویژه، به گونه ای عمیق تر با محلّه های شهری در هم گره خورده است. با این حال، در بررسی سیر تاریخی عملکرد محلّه های شهری، فرآیند رو به افولی دیده می شود. چرا که عملکرد این کانون ها به تدریج تضعیف شده است. زنان برخلاف گذشته از برنامه های شهری حذف شده و شهرها به محیطی کاملاً مردانه تبدیل شده اند. حتّی برنامه ریزی شهری جدید نیز از عهدة رفع تضادهای عمیق موجود در شهرها بر نیامده است. این مقاله، حاصل پژوهشی است كه با استفاده از روش تحلیل محتوا، فرآیند هویّت محلّه ای را از گذشته تا امروز ردیابی و جایگاه برنامه ریزی شهری جدید در تقویّت هویّت محلّه ای و جلب رضایت زنان را بررسی كرده است. نتایج به دست آمده نشان می دهد كه برای بهبود وضع موجود، توجّه به الگوی بومی این سرزمین در ساختار شهرها بسیار ضرورت دارد. همچنین، ایجاد کانون های مشارکتی زنان برای فعّال سازی محیط فیزیکی شهر، ایجاد و تقویت نظام محله محور در ارائة خدمات شهری و احیای فضاهای عمومی در محلّه ها، بسیار مؤثّر خواهد بود.

واژگان کلیدی

محلّه، هویّت محلّه ای، زنان، برنامه ریزی شهری،

به كارگیری اصول پدافند غیرعامل در بنای شهرـ دژها در ایران باستان

نویسندگان:  داود مجیدی سعید گیوه چی (نویسنده مسئول) علی نوری کرمانی

صفحات از: 37 - 48

 تعداد بازدید:  61

 تعداد دانلود:  20

چکیده

سكونت گاه های انسانی همواره در معرض آسیب ناشی از بلایای طبیعی و سوانح انسان ساخت قرار داشته اند، لذا بشر همواره با اتخاذ شیوه هایی سعی در كاهش اثرات زیان بار این گونه بلایا در محیط زندگی خویش داشته است. یكی از راه كارهای ابداعی، استفاده از شیوه های پدافند غیرعامل برای كاهش آسیب پذیری سكونت گاه ها است. از آن جا كه سرزمین ایران از گذشته های دور در مسیر حوادث تاریخی و در معرض حمله ها و تهاجم های نظامی ملل مختلف و قبایل همسایه واقع شده بود، استفاده از ویژگی های جغرافیای طبیعی در جهت حفظ و امنیّت مردم مورد توجّه قرار گرفت. یكی از مهم ترین نمودهای آن را می توان ساخت دژها یا استحكامات نظامی و غیرنظامی در ارتفاعات دانست. این مقاله در پی شناسایی مشخّصه های اصلی مهم ترین نمود سكونت گاه های انسانی شامل دژها در ایران باستان از منظر پدافند غیرعامل است. به این منظور با استفاده از روش توصیفی و تحلیلی به استخراج مشخّصه های مهم ترین دژهای ایران در سه دورة تاریخی مادها، اشكانیان و ساسانیان پرداخته شده است. نتایج این پژوهش مبیّن آن است كه از نظر فرماند هان نظامی، معماران و مهندسان ایران باستان، اصل مكان یابی و بهره گیری از عوارض جغرافیایی سرلوحة كار پدافند غیرعامل در هر سه دوره بوده است. با توجّه به مشخّصه های استخراج شده از دژهای این سه دوره ، می توان دریافت كه ملاحظات پدافند غیرعامل در هر دوره روند رو به رشدی داشته است؛ به گونه ای كه در دوره های پایانی مورد مطالعه روش های جدید و پیچیدة پدافند غیر عامل دژها را در بر می گیرد.

واژگان کلیدی

پدافند غیر عامل، دژ، مادها، اشكانیان، ساسانیان،

پدیده های بدیع معماری ایران از نیمة قرن اوّل هجری تا دورة ایلخانی

نویسندگان:  حسین زمرشیدی (نویسنده مسئول)

صفحات از: 49 - 58

 تعداد بازدید:  67

 تعداد دانلود:  17

چکیده

پدیدة معماری خشتی مسجد فهرج یزد از اواخر نیمة قرن اوّل هجری باقی مانده است كه در عین سادگی با اصول كامل، تا امروز پایدار و مورد استفادة معنوی بوده است. بنای بی همتای مقبرة سلطان اسماعیل سامانی نیز از بارزترین اثر هنر ایران زمین است كه از ارزش های هنر آجركاری قرن سوم حكایت دارد. آثار به جا مانده از دورة سلجوقیان گویای خلاقیّت، ابتكار، علم و هنر و در مجموع اجرای بدیع ترین آثار گوناگون برای ایران زمین است. از این آثار به میل مناره ها و برج مقبره ها و ...، كه ارزش های والای اجرایی و هنری دارند، می توان اشاره كرد. دورة ایلخانی دورة بازسازی های همه جانبه برای سراسر ایران و سپس خلق آثار بسیار شگرف و منحصر به فرد است كه در مواردی علم معماری با علم ریاضی و مكانیك پیوند خورده و بدیع ترین آثار جهانی را توسط معماران و سازندگان با ذوق و با ایمان به وجود آورده است؛ آثاری كه بنیان معماری ایران گردیده است.

واژگان کلیدی

مسجد فهرج یزد، مقبرة امیراسماعیل سامانی، كاشی سلطان سنجری، رصدخانة مراغه، منار جنبان،

تاثیر ملّی گرایی بر معماری بناهای حکومتی دورة پهلوی اوّل

نویسندگان:  علی اصغر شیرازی (نویسنده مسئول) میلاد یونسی

صفحات از: 59 - 70

 تعداد بازدید:  71

 تعداد دانلود:  11

چکیده

در آغاز سدّه چهاردهم شمسی، پدیدة جهانی ناسیونالیسم معاصر در قالب دیدگاهی سیاسی توانست تعریف جدیدی از ملّی گرایی را در قبال ناسیونالیسم تاریخی که جایگاهی مداوم در طول تاریخ داشت ارائه دهد. بزرگ ترین ثمره ملّی گرایی جایگزین کردن علایق ملّی و باستانی به جای آیین های قومی و دینی بود. با توّجه به این که مهم ترین سؤال این مقاله چگونگی تأثیرگذاری ملّی گرایی بر معماری بناهای حکومتی دورة پهلوی اوّل است، لذا سعی شده است تا تأثیر ناسیونالیسم به عنوان یک مفهوم سیاسی بر معماری این دوره بررسی و از این رهگذر برخی از ویژگی های معماری آن تبیین گردد. درتألیف این مقاله با استفاده از روش «توصیفی- تحلیلی»، ابتدا منابع مکتوب مرتبط با موضوع جمع آوری و اطلاعات مورد نیاز استخراج و سپس با بازدید از بناهای این دوره، ویژگی های کالبدی آن ها تحلیل و تبیین شده است. نتایج به دست آمده نشان می دهد که عناصر معماری دورة باستان (به ویژه هخامنشیان و ساسانیان) صرفاً در نمای ساختمان ها و به دو گونه مورد استفاده قرار گرفته است: بناهایی که از عناصر و نشانه های باستانی استفاده کردند و بناهایی که برگرفته از بناهای باستانی به وجود آمده اند، بدون آن که مستقیماً تقلیدی از شکل ها و یا عناصر معماری هخامنشی، اشکانی و ساسانی باشند.

واژگان کلیدی

معماری، ملّی گرایی، پهلوی اوّل، ایران، تجدّدگرایی،

کیفیّت حضور در میادین شهری با تأکید بر نمونه های سنّتی ایران

نویسندگان:  جابر دانش (نویسنده مسئول) امیر طیبی

صفحات از: 71 - 80

 تعداد بازدید:  64

 تعداد دانلود:  16

چکیده

در فضاهای شهرهای ایران که در طول سالیان متمادی تحت تأثیر آموزه ها و الگوهای فکری و هنری اسلام شکل گرفته اند، می توان عوامل فرمی و معنایی را در کنار کیفیات مرتبط با فعالیّت ها و رفتارهای انسانی، از عوامل اصلی شکل دهنده آن ها دانست. در این میان، میادین شهری به عنوان مهم ترین ظرف فضایی زندگی جمعی در فضای باز شهرها، نقش بسیار والایی در جذب مردم و حضور آن ها و نیز ارتقای کیفیت حضور انسانی در شهرها داشته اند. این با اتخاذ رویکردی تحلیلی به ادبیات این موضوع و با تحلیل ساختاری مفاهیم و اجزای موضوع، چکیده این مباحث را در تبیین رابطة میان سه گانة فضای شهری(میدان)، حضور انسان و شهر سنتیِ ایرانی بیان کرده و اصول حاکم در شکل گیری میادین را مورد تاکید قرار داده است. گفتنی است ارائه و گزینش این مطالب به نحوی است که به راه کارهای تجویزی در این موضوع نزدیک باشد. اگرچه در این نوشته به ارائه راهبرد و سیاست در زمینة حضور انسانی در میادین شهری پرداخته نشده، لیکن زمینه ها و محورهایی برای این امر فراهم شده است.

واژگان کلیدی

حضور انسانی، میدان، شهر سنّتیِ ایرانی، فضای شهری،

سیر تكوینی مؤلفه های زیبایی شناختی بناهای اسلامی (مطالعة موردی: مسجد جامع دمشق و قبة الصخره)

نویسندگان:  صادق رشیدی (نویسنده مسئول) محمدعلی خبری

صفحات از: 81 - 88

 تعداد بازدید:  54

 تعداد دانلود:  18

چکیده

مقالة حاضر با هدف تبیین چگونگی سیر تکوینی مؤلّفه های زیبایی شناختی در بناهای دورة اسلامی نوشته شده است. این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی و در قالب مطالعه ای كیفی به انجام رسیده و به دنبال پاسخ به این پرسش است كه سیر تکوینی مؤلّفه های زیبایی شناختی در سطح «در زمانی» و «همزمانی» چه نقشی در شکل گیری زیبایی شناسی ساختار بناهای دورة اسلامی به ویژه قبة الصخره و مسجد جامع دمشق داشته است؟ نتایج به دست آمده حاكی از آن است كه برخی از بناهای اوایل دورة اسلامی در سطح «در زمانی» نتیجة آمیزش و تلاقی فرهنگ های مختلف بوده اند و زیبایی شناسی آن ها از ویژگی چند فرهنگی (Multicultural) برخوردار است. بنابراین، این بناها به مثابه پدیده های فرهنگی، مؤلّفه های زیبایی شناختی شان در طول زمان حاصل تعاملات و آمیختگی بین فرهنگی بوده است كه توسط عوامل اجتماعی و سیاسی مانند، انقلاب ها، شورش ها و كشورگشایی ها تحقق پذیرفته است.

واژگان کلیدی

فرهنگ، معماری اسلامی، قبة الصخره، مسجد جامع دمشق، زیبایی شناسی،

بازشناسی پیوند مدرسه علمیه و مصلا در معماری مدرسه مصلای یزد

نویسندگان:  سیدمحمد كاظمی (نویسنده مسئول)

صفحات از: 89 - 100

 تعداد بازدید:  61

 تعداد دانلود:  10

چکیده

در گستره معماری ایران، پیوند علم و دین را می توان در برپایی بناهای عام المنفعه به ویژه ساخت مدارس علوم دینی دانست. مدرسه مصلا از بناهای تاریخی حال حاضر یزد است كه گسترش شهر و تحولات اجتماعی دهه های اخیر باعث کمرنگ شدن کاربری آن شده است. این تغییر با ایجاد مدرسه در وضعیت معماری بنا، صورت گرفته است. هدف اصلی در این پژوهش بررسی و تبیین الگوی ایرانی- اسلامی از مدرسه و مصلا در معماری بومی یزد است. دستیابی به آموزه های معماری بنای مصلای یزد و امکانی که بنا در هم سوسازی و پیوند مصلا با مدرسه فراهم نموده است، مورد واکاوی قرار خواهد گرفت. در پژوهش حاضر، روش تحقیق، توصیفی- تحلیلی بوده و بر اساس داده ها و اطلاعات حاصل از مطالعه منابع کتابخانه ای، میدانی و اسناد تاریخی مربوطه سعی گردیده داده ها و اطلاعات گردآوری شده، بررسی و تحلیل گردد. نتیجه حاصل از این پژوهش، مشخص می سازد، که پیوند و همسو شدن ساحت علم و دین، سنت فکری معماری اسلامی را احیاء نموده و در برپایی و ادامه حیات آن، تأثیرگذار بوده است. همچنین این امکان را فراهم خواهد ساخت که با تغییر و تحولات دوره های تاریخی بتوان از ظرفیت ها و قابلیت های ذاتی آن در حفظ و زنده سازی ارزش های مادی و معنوی بهره مند گردید. ضرورت هم اندیشی مهندسان، معماران و عالمان علوم دینی در طراحی، احیاء و ایجاد مدارس علوم دینی و مصلاهای شهری از نتایج دیگر تحقیق است.

واژگان کلیدی

بازشناسی، مصلا، مدرسه مصلا، آموزه های معماری،

تحلیل جایگاه شهر و زیبایی در هنر اسلامی

نویسندگان:  حمیدرضا صارمی (نویسنده مسئول) مسعود صارمی

صفحات از: 101 - 114

 تعداد بازدید:  85

 تعداد دانلود:  47

چکیده

هنر اسلامی برای «شهر» و «زیبایی» جایگاه ویژه ای را تبیین نموده، که به علّت عدم تبیین اندیشه های درست و ناب اسلام، این جایگاه با مسائل و مشکلات فراوانی رو به رو شده است. لذا ضرورت دارد که از منظر هنر اسلامی جایگاه این دو تحلیل و بازنگری شود. در عصر حاضر، دامنة شهر و شهرنشینی همة بخش های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و کالبدی را در بر گرفته است. از منظر دین مبین اسلام، از همان ابتدای ظهور اسلام، شهر دارای جایگاه ویژه ای بوده، تا جایی که حتّی آن را به عنوان مکانی مقدّس در نظر گرفته است. چنین اندیشه ای در بارة شهر در قاموس هیچ مکتبی دیده نشده است. بر این اساس، فرض این است که هنر اسلامی، جایگاه ویژه ای را برای زیبایی در شهر مدّ نظر قرار داده و به این سؤال هم پاسخ داده شده که در دیدگاه اسلام، جایگاه زیبایی در تفکّر حاکم بر مكتب شهرسازی و روابط اجتماعی آن ها در جایی به نام شهر چگونه تعریف شده است. در هنر اسلامی محوریّت شهر به پدید آورندة آن یعنی انسان و ساکنان آن تعریف شده و در نخستین گام برای تعریف شهر از سایر مكان های جمعیّتی به عوامل اجتماعی مانند امنیّت، رفاه و فراوانی و از منظر کالبدی عواملی مانند نظم، زیبایی، تقارن، تباین، استحكام توجّه کرده است. عتاب خداوند متعال مبنی بر این که چه كسى زیبایی های جهان هستی را براى بندگان حرام كرده و تأکید بر این که این زیبایی ها برای افراد با ایمان در زندگى همین دنیا آفریده شده، به عنوان یک اصل مهم و اساسی شهرسازی است. با پذیرش این اصل، لازم است زیبایی در همة ابعاد اجتماعی و کالبدی محور شهرسازی قرار گیرد.

واژگان کلیدی

شهر، زیبایی، هنر اسلامی،