دریافت Xml شماره جاری  
 پاییز   1397 - شماره (33)- سال 9  میزان بازدید : 850

آجر و هنر آجرکاری از دوران باستان تا امروز

نویسندگان:  حسین زمرشیدی (نویسنده مسئول) علی صادقی حبیب آباد

صفحات از: 5 - 18

 تعداد بازدید:  54

 تعداد دانلود:  310

چکیده

در هنر آجرکاری معماران خوش‌ذوق، گلچین‌ها و نقوش بسیار زیبا و دل‌نشینی را خلق کرده‌اند که برخی از آن‌ها از گنجینة‌ هنرهای بس عمیق معماری تا به امروز برای ما به میراث باقی مانده است. نقوش و گلچین‌های بسیار شگرف از حرکات و نقوش آجری و شیوه‌های اجرایی، تنوع و روش‌های ارزش‌مندی را از گذشتگان به جا گذاشته که می‌تواند برای نماسازی ساختمان‌های امروزی مورد استفاده قرار گیرد. این امر باعث می‌شودد تحوّلی ریشه‌ای در زمینة ارتقای فرهنگ غنی معماری ایران به وجود آید. هدف از نگارش این مقاله، در مرحله اول بیان چگونگی روند تولید آجر و انواع آن و نیز بررسی تزئینات آجری در معماری اسلامی ایران بوده است. در این نوشتار از روش کیفی توصیفی و تحلیل محتوا بهره گرفته شده است. به این صورت که نخست بر اساس مطالعات کتابخانه‌ای و مشاهدة میدانی در زمینه‌های مختلف، مصالح‌شناسی، هنر تزیینات در معماری دورة اسلامی، تکنیک‌های اجرایی در مصالح سنتی، هم‌چنین استفاده تجربی از مطالب نظری و اجراییِ میدانی، به خصوص پیگیری آموزه‌های استادان بزرگ گذشته به جمع‌آوری داده‌ها و برخی اصول زیبایی‌شناسی دورة اسلامی ایرانی در زمینة آجرکاری در جهت شناسایی و شناخت مخاطبان به درک هرچه بیش‌تر اشتراکات کالبدی و تزیینات کارشده در معماری دوره اسلامی پرداخته شده است. از این رو، استنتاج تحلیلی و تجربی تزیینات وابسته به آجرکاری معماری دورة اسلامی در کنار همدیگر، به شکل مجموعه واحد در زمینة شناخت این هنر، انواع آن در روش اجرا و هنرهای وابسته به آن تدوین شده است.

واژگان کلیدی

آجر، آجرکاری، تزیینات آجر، هنر آجرکاری

بررسی مؤلّفه‌‌های جغرافیایی و محیط‌زیستی در شکل‌گیری شهر میبد از پیش از تاریخ تا دوران اسلامی

نویسندگان:  محسن میرجانی ارجنان رضا رضالو (نویسنده مسئول) کریم حاجی زاده باستانی علیرضا سرداری زارچی

صفحات از: 19 - 26

 تعداد بازدید:  24

 تعداد دانلود:  62

چکیده

دشت یزد ـ اردکان از کهن‌ترین دورة استقرار از منظر مکان‌گزینی حوزه‌‌های جغرافیایی قابل استفاده برای سکونت، فاقد انتخاب‌‌های طبیعی متنوّع بوده است. مهم‌ترین علل این وضعیّت محدود بودن منابع زیستی از قبیل جریان‌‌های آبی دائمی و شرایط اقلیمی حاکم بر این دشت به واسطة موقعیّت جغرافیایی آن است. روش تحقیق در این مقاله به شیوة بررسی میدانی و اسناد و مکتوبات در قالب نقشه‌‌ها و نمودارهای مرتبط سامان یافته است. مهم‌ترین اهداف این مقاله ارائة یک الگوی استقراری مبتنی بر اقلیم، جغرافیا و بوم‌‌شناسی میبد است. سؤال اساسی این پژوهش مبتنی است بر این موضوع که شکل‌گیری این شهر به عنوان یکی از قدیمی‌ترین استقراراهای دشت یزد ـ اردکان، حاصل چه برهم‌کنش‌‌ها و تأثیرات متقابل انسان و محیط پیرامون او بوده است. با استفاده از نتایج بررسی‌‌های میدانی باستان‌شناسی و ارزیابی مؤلّفه‌‌های جغرافیایی و زمین ریخت‌شناسی از قبیل تنوّع منابع آبی (آبراهه‌‌های باستانی و فن‌آوری قنات)، شیب و ارتفاع زمین و واقعیّت‌‌های زمین‌‌شناسی دشت میبد، مشخّص می‌‌شود، شکل‌گیری میبد از پیش از تاریخ تا کنون در محدودة فضای دشتی با بستر رُسی میسّر بوده است. در دورة پیش از تاریخ و تا قبل از فراگیر شدن فن‌آوری کاریز این استقرارها فصلی و بدون تداوم استقراری در مجاورت آبراهه‌‌های باستانی در مجاورت تراس رُسی روستاهای بارجین ـ بیده شکل گرفته‌اند. بعد از آشنایی با فن‌آوری قنات این استقرارها در قالب شهر امروزین میبد به صورت دائمی تداوم داشته است.

واژگان کلیدی

دشت یزد - اردکان، تراس رسی، آبراهه‌‌های باستانی، قنات، الگوهای استقراری میبد

اثرات دگرگونی ساختار بر ادراک منظر در بافت تاریخی منطقه 12 شهر تهران

نویسندگان:  هادی سلطانی فرد ایرج قاسمی (نویسنده مسئول)

صفحات از: 27 - 38

 تعداد بازدید:  38

 تعداد دانلود:  98

چکیده

تحولات کالبدی- فضایی با نام بهسازی و نوسازی یا به تعبیری مدرنیزاسیون شهری سبب تغییرات بنیادین در ساخت و پیکره‌بندی و بافت تاریخی شهر ایرانی شده است که به نظر می‌رسد این تغییرات تاثیر قابل ملاحظه ای بر ادراک ساکنان از شهر و منظر شهری داشته است. منطقه 12 به عنوان مرکز تاریخی و محل شکل‌گیری استخوان بندی شهر، هم از تغییرات ساختاری در درون و هم از تحولات ساختار بیرونی تاثیر پذیرفته و منظر دگرگونه‌ای پیدا کرده است. این مطالعه با هدف ارزیابی تغییرات مورفولوژی شهر و رابطه آن با ادارک شهروندان بافت تاریخی از منظر شهری انجام شده است. محدوده تحقیق، بافت تاریخی و استخوان بندی شهر در منطقه 12 را تشکیل می‌دهد. به منظور تحلیل مورفولوژی شهر از رهیافت تئوری چیدمان فضا استفاده و از این طریق به ارزیابی ساخت و پیکره‌بندی بافت مورد مطالعه و کل شهر تهران پرداخته شده است. تحلیل پیکره‌بندی با ترسیم خطوط محوری در محیط نرم افزار Ucl Depthmap 10 انجام گرفته است. همچنین برای تحلیل ادراک شهروندان از روش پیماشی و پرسشنامۀ پاسخ بسته با طیف پنج گزینه‌ای لیکرت استفاده شده است. بر این اساس نمونه‌ای 350 نفره به روش تصادفی منظم از جامعه ساکن در منطقه 12 انتخاب شده و مورد پرسش قرار گرفتند. براساس داده‌های میدانی معیارهای منظر عینی و ذهنی مورد ارزیابی قرار گرفت و با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی به صورت فضایی تحلیل شد. در نهایت از تحلیل همبستگی پیرسون برای ارزیابی رابطه میان متغیرها استفاده شد. نتایج نشان داد که کیفیت بصری و ادراکی منظر شهری در محدوده مورد مطالعه رابطه معنادار و مستقیمی با میزان هم‌پیوندی فضاهای شهری دارد و با حرکت به عمق فضا، از میزان خوانایی و ادراک منظر شهری در محدوده مورد مطالعه کاسته می‌شود. بدین معنی که مدرنیزاسیون و نوسازی و بهسازی بافت تاریخی در بازتولید منظر پیوسته و یکپارچه عاجز بوده است.

واژگان کلیدی

منظر بافت تاریخی، درک از منظر تاریخی، مورفولوژی شهری، منطقه 12 شهر تهران

نقش مؤلّفۀ «ایمنی و امنیّت» فضاهای شهری در حضورپذیری کودکان؛ مطالعة موردی: محلّة فاطمی در منطقه 6 تهران

نویسندگان:  عطیه بهرام پور علی اصغر ملک افضلی (نویسنده مسئول)

صفحات از: 39 - 49

 تعداد بازدید:  30

 تعداد دانلود:  73

چکیده

شهرها، تنها محیطی برای گذران زندگی نیستند، بلکه باید بستری برای رشد و تعالی شهروندان خود باشند. در این میان کودکان به عنوان یکی از آسیب‌پذیرترین شهروندان، نیازمند توجّه بیشتری هستند. در دین اسلام دستورات و توصیه‌‌های فراوانی در این حوزه وارد شده است و دولت‌‌ها و سازمان‌‌ها نیز همواره به دنبال راهکار‌‌هایی برای حفظ حقوق کودکان در جامعه بوده‌اند. پرسشی که در این پژوهش مطرح شده این است که: مهم‌‌ترین معیارهای فضای شهری مناسب کودکان، به عنوان حقوق این دسته از شهروندان، کدام اند؟ همچنین کدام یک از این معیارها بیشترین تأثیر را بر حضور فعّال کودکان در فضاهای شهری دارند؟ بدین منظور ابتدا مروری بر ادبیات مرتبط با کودک و تلاش‌‌های صورت گرفته برای حمایت از کودکان داشته و سپس با نگاهی کوتاه به نیاز‌‌ها و حقوق کودکان در شهر به ضرورت ارتباط کودک با فضاهای شهری پرداخته‌ایم. در ادامه، با بررسی نظریّه های موجود معیارهای فضای شهری مناسب کودکان تعیین شد و به دلیل اهمیّت بسیار زیاد معیار ایمنی و امنیّت کودکان در شهر، این معیار مورد تدقیق قرار گرفت. در این پژوهش محلّه فاطمی تهران به منظور تأیید مبانی نظری پژوهش مورد ارزیابی قرار گرفت تا ضمن استخراج معیارهای فضای شهری مناسب کودکان، میزان حضور کودکان و همچنین ارتباط آن با میزان امنیّت و ایمنی تبیین شود. با استفاده از تحلیل عاملی انجام شده روی داده های حاصل از پرسشنامه‌ها، 9 معیار فضای شهری مناسب کودکان استخراج شد. بررسی تأثیر معیارهای مذکور بر حضور کودکان از طریق همبستگی پیرسون تعیین و مشخّص گردید از این میان، ایمنی و امنیّت بیشترین تأثیر هم‌جهت را بر میزان حضور کودکان در فضاهای شهری این محلّه دارد (801/0=r). این امر نشان‌دهندة اهمیّت این حق کودکان در استفاده از فضاهای شهری از سوی ایشان است که تأمین آن نه تنها بر عهدة دولت‌هاست که به عنوان یکی از وظایف برنامه‌ریزان و طرّاحان شهری نیز باید مورد توجّه قرار گیرد.

واژگان کلیدی

حقوق کودک در شهر، فضای شهری مناسب کودک، ایمنی و امنیّت کودک، معیارهای شهرکودک‌مدار

تبیین مؤلّفه‌های زیبایی‌شناسی حکمت متعالیّه و بررسی میزان تجلّی آن در کالبد بازارهای ایرانی؛ مطالعة موردی: بازار همدان، سرای شریفیّه

نویسندگان:  علیرضا صادقی (نویسنده مسئول) مسعود دادگر سحر سماواتی

صفحات از: 51 - 49

 تعداد بازدید:  28

 تعداد دانلود:  67

چکیده

امروزه در زمینة زیبایی‌شناسی و چگونگی قضاوت و تجربة آن، تنوّع بی‌حد و مرزی در معماری، برنامه ریزی شهری و طرّاحی شهری ایرانی دیده می شود. می‌دانیم که یکی از نمودهای عینی معماری و شهر سازی سنّتی ایران که متأسفانه امروزه نقش اصلی خود را از دست داده، بازار است. به نظر می رسد بررسي مقوله هاي مربوط به ارزش های زیبایی‌شناسی شهرهاي اسلامي در بازارهای ایرانی با هدف بازآفريني و احيای اين ارزش‌ها ضروری است؛ چرا که به باور حکمای اسلامی، زیبایی‌های موجود در محیط، جلوه‌هایی از زیبایی مطلق یعنی حق ‌تعالی هستند و بازارها همواره به عنوان ستون فقرات شهرها ایفای نقش کرده اند. با توجّه به این نکته، در اين تحقيق دیدگاه های مختلف در زمینة زیبایی شناسی اسلامی بررسی و ویژگی های بازارهای ایرانی بازخوانی شده  است. در ادامه و در بستری از مطالعات کتابخانه ای و میدانی و با استفاده از روش تحقیق توصیفی تحلیلی و  تحلیل محتوا و شیوة تحقیق گروه تمرکز، شاخص های زیبایی‌شناسی در حکمت متعالیّه (زیبایی‌شناسی جامع) استخراج و در مورد کالبد سرای شریفیّة همدان تحلیل شده  است. نتایج حاصل از این پژوهش نشانگر این مهم هستند که مؤلّفه های زیبایی شناسی جامع در بازارهای ایرانی در قالب دو گونة کلّی مؤلّفه های ذهنی ـ روان‌شناختی و فرمی ـ کالبدی قابل تقسیم بندی هستند و عوامل بسیاری از جمله نور، رنگ، کمال، تناسب، هندسه، سلسله مراتب در آفرینش این زیبایی تأثیرگذار بوده‌اند.

واژگان کلیدی

زیبایی‌شناسی اسلامی، حکمت متعالیّه، زیبایی‌شناسی جامع، بازار ایرانی، سرای شریفیّة بازار همدان

تدوین برنامه راهبردی توسعه شهر قزوین با تأکید بر نقش عوامل فرهنگی

نویسندگان:  احمد پوراحمد (نویسنده مسئول) اسماعیل علی اکبری سیدمهدی موسی کاظمی رضا رحمانی

صفحات از: 65 - 74

 تعداد بازدید:  30

 تعداد دانلود:  81

چکیده

فرهنگ و کارکردهای فرهنگی از جمله عوامل تأثیرگذار بر توسعه و تحول فضای شهرهاست تا آنجا که بدون شناخت فرهنگ افراد، مطالعه چگونگی و چرایی توسعه شهرها بی معنا خواهد بود. تقریباً از دهه 1980 جغرافیای انسانی، شاهد تغییر بنیادی در رویکرد به فرهنگ و فضا به عنوان دو مفهوم محوری در مطالعات جغرافیایی بوده است و در جغرافیای فرهنگی جدید مورد توجه قرار گرفته است. شهر قزوین به عنوان الگوی شهر اسلامی با شهرسازی مکتب اصفهان مطرح است؛ لذا پژوهش حاضر با این رویکرد در صدد شناسایی و تحلیل نقاط قوت و ضعف، و فرصت ها و تهدیدهای فرهنگی تأثیرگذار بر توسعه شهر قزوین است. این پژوهش از لحاظ هدف، کاربردی و روش تحقیق آن توصیفی- تحلیلی است و برای جمع آوری داده ها و اطلاعات مورد نیاز، از بررسی های اسنادی- کتابخانه ای و مطالعات میدانی بهره  گرفته و در نهایت تجزیه و تحلیل یافته ها با رویکرد تحلیل عوامل استراتژیک SWOT انجام شده است. جامعه آماری پژوهش را تمامی کارکنان و کارشناسان شهرداری و شورای شهر قزوین تشکیل می دهند که با استفاده از روش نمونه گیری گلوله برفی، تعداد 30 کارشناس انتخاب گردیده است. نتایج پژوهش بیانگر آن است که عوامل فرهنگی شهر قزوین با داشتن 12 عامل به عنوان نقاط ضعف و همچنین 10 عامل قوت و در عین حال 12 عامل به عنوان تهدید و 9 عامل فرصت، در وضعیت مطلوبی قرار نگرفته و با توجه به اینکه امتیاز نهایی ارزیابی عوامل فرهنگی داخلی توسعه شهر قزوین 229/2 به دست آمده و جمع امتیاز نهایی ارزیابی عوامل فرهنگی خارجی توسعه شهر قزوین290/3 است، باید راهبردهای تدافعی از جمله ارتقای سرمایه اجتماعی شهروندان مانند آگاهی، اعتماد و مشارکت آنان در توسعه طرح های فرهنگی را در اولویت برنامه ریزی ها قرار داد. همچنین توسعه شهر قزوین به شدت تحت تأثیر کارکردهای فرهنگی است و این امر باید مورد توجه مسئولان شهری قرار گیرد که لازمه آن مشارکت همه-جانبه شهروندان در مراحل مختلف تهیه، اجرا و نظارت طرح های توسعه شهری است در غیر این صورت ضمن آشفتگی فضای فرهنگی شهر قزوین، نارضایتی شهروندان از عملکرد مدیریت شهری را در پی خواهد داشت.

واژگان کلیدی

فرهنگ، کارکردهای فرهنگی، توسعه شهری، قزوین

شماره های پیشین
 دوره نهم (تعداد شماره: 1)
 دوره هشتم (تعداد شماره: 4)
 دوره هفتم (تعداد شماره: 4)
 دوره ششم (تعداد شماره: 4)
 دوره پنجم (تعداد شماره: 4)
 دوره چهارم (تعداد شماره: 4)
 دوره سوم (تعداد شماره: 4)
 دوره دوم (تعداد شماره: 4)
 دوره اول (تعداد شماره: 4)
شناسنامه نشریه

 نام نشریه

مطالعات شهر ایرانی اسلامی

 رتبة نشریه

علمی- پژوهشی

 موضوع نشریه

معماری و شهرسازی

 صاحب امتیاز

پژوهشکده فرهنگ، هنر و معماری


 مدیر مسئول

دکتر ایرج فیضی

 سردبیر

دکتر احمد پوراحمد

 معاون سردبیر

دکتر حسین کلانتری


 مدیر داخلی

مهندس مسعود دادگر

 مدیر اجرایی

مهندس منصور ندیری

 ویراستار علمی - ادبی

حسین نوری نیا