دریافت Xml شماره جاری  
 تابستان   1397 - شماره (32)- سال 8  میزان بازدید : 389

چیستی آرمان‌شهر شیعی در آرای ملاصدرا و آیت الله جوادی آملی

نویسندگان:  سمیرا محمودی (نویسنده مسئول) بهمن احمدی نازنین محمدی مهرداد رحمانی مهدی برنافر

صفحات از: 5 - 16

 تعداد بازدید:  19

 تعداد دانلود:  21

چکیده

آرمان‌شهر شیعی یکی از موضوعاتی است که هم در دوران گذشته و هم در سده اخیر در مقابل برخی ایدئولوژی‌های رایج در جهان مطرح شده است. با توجّه به غالب بودن مذهب تشیع در جامعه ایرانی، وجود تصویری روشن از آرمان‌شهر شیعی نقطه اتکای مناسبی برای سیاستگذاری اجتماعی و شهری خواهد بود. در این میان طیف متنوعی از اندیشه‌مندان شیعی در خصوص آرمان‌شهر شیعی نظرات متنوعی را ارائه داده  اند که به دو گروه عمده نواندیشان دینی و سنت‌گرایان دینی قابل تفکیک‌ می باشند. به نظر می‌رسد تلاش برای تبیین طیف های مختلف و در نهایت تلاش برای ایجاد وفاق میان آن‌ها می‌تواند ادای سهم قابل توجهی به موضوع آرمان‌شهر شیعی باشد. در این راستا، در مقاله حاضر با مبنا قرار دادن رویکرد سنت‌گرایانه به دین سعی کرده تا با تکیه بر دیدگاه ‌های دو تن از بزرگان تشیع، ملاصدرا و آیت الله جوادی آملی آرمان‌شهر مطلوب شیعی با رویکرد درزمانی تبیین گردد. دو هدف اصلی مقاله حاضر، تبیین چیستی آرمان‌شهر شیعی در نگاه سنت‌گرایانه به دین و هم‌چنین فهم این نکته است که نسبت آرمان‌شهر شیعی با تغییرات زمان و مکان چیست. نتایج حاصله نشان می دهند که در آرای هر دو این بزرگواران آرمان‌شهر مطلوب وسیله ای برای تقرب به خداوند و خلیفه اللهی انسان بر زمین محسوب می شود که تحت رهبری امام و در نبود وی ولی فقیه قابل تحقّق است. با این حال دیدگاه ملاصدرا بر اصالت جامعه مبتنی است در حالیکه آیت الله جوادی آملی اصالت فرد را مبنا قرار می‌دهد، که این تفاوت را می توان ناشی از تأثیرپذیری از شرایط زمانه و تقابل فلسفه در برابر عرفان بر شمرد. با موشکافی در نظرات بزرگواران پیداست که آرمان‌شهر شیعی فارغ از ابعاد زمانی و مکانی بوده و در بعد وجودی مطرح می‌گردد؛ بنابراین می‌توان گفت در آرمان‌شهر شیعی، ویژگی‌های کالبدی به شرایط زمینه‌ای و زمانه ای تحویل می گردد.

واژگان کلیدی

آرمان‌شهر، شیعه، ملاصدرا، آیت الله جوادی آملی

نقش خوانایی کالبدی بر امنیّت بوستان‌های شهری؛ نمونه موردی: بوستان مردم همدان

نویسندگان:  اسماعیل ضرغامی (نویسنده مسئول) عبدالحمید قنبران پوریا سعادتی وقار مرتضی ضامنی

صفحات از: 15 - 32

 تعداد بازدید:  16

 تعداد دانلود:  15

چکیده

خوانایی کالبدی به عنوان یکی از ارکان پاسخ‌دهی و مطلوبیّت محیط‌های شهری، ادراک و نحوة استفاده و رضایت‌مندی کاربران محیط‌های شهری را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در بستر بوستان‌های شهری، مؤلّفه‌های خوانایی فضایی می‌توانند درجات مختلفی از امنیّت را در فضا پدید آورند. از این رو تأثیر خوانایی کالبدی بوستان‌های شهری بر میزان مراجعه و حضور افراد و در نهایت امنیّت این فضاها، محور پژوهش حاضر را شکل داد. جمعیّت آماری این پژوهش را مراجعه‌کنندگان بوستان‌های مردم و ارم همدان، تشکیل دادند. اطلاعات لازم از طریق روش چیدمان فضا، پرسشنامه‌های و مشاهدة پژوهشگران، در دو پیمایش مجزا گردآوری شد. به منظور تهیة نقشه خوانایی (تحلیل ریاضی وضوح و قابل فهم بودن)، از نرم‌افزار Ucl depthmap بهره گرفته شد و به منظور تحلیل آماری پرسشنامه‌ها، از آزمون‌های تی تست مستقل، تحلیل ضریب همبستگی پیرسون و رگرسیون خطی گام به گام استفاده شد. یافته‌های حاصل از پرسشنامه باز و مشاهدة محققان بیان داشت که پرسش‌شوندگان بسترهای مشابهی را تحت عنوان فضاهای ناامن در كل بوستان تلقی نموده‌اند. یافته‌های حاصل از پرسشنامه بسته نیز نشان داد که نمونة مورد بررسی، برخلاف تصوّر عمومی، خوانایی و امنیّت بوستان مردم را بالا ارزیابی کرده‌اند. در واقع نتایج پژوهش گویای آن است که در هر دو پیمایش، بین خوانایی کالبدی و احساس امنیّت شهروندان مراجعه‌کننده به بوستان رابطة مثبت و نسبتاً بالایی برقرار است، ترتیب اهمیّت مؤلّفه‌های خوانایی فضایی مؤثّر بر احساس امنیّت عبارتند از: متغیّر‌های تشخّص عناصر تصویرساز (راه، گره، لبه، حوزه، نشانه و چشم‌انداز)، قابلیّت دسترسی، ترکیب ساختار و پیکره‌بندی فضایی به همراه هندسه که به ترتیب بیش‌ترین تأثیر و متغیرهای موانع و اختلالات بصری و مؤلّفه‌های معماری مؤکّد مسیریابی کم‌ترین تأثیر را بر احساس امنیّت شهروندان در این بوستان داشتند، بنابراین از طریق بهبود مؤلّفه‌های خوانایی، می‌توان گامی مؤثّر را در ارتقای امنیّت، مطلوبیّت و کیفیّت محیطی بوستان‌های شهری برداشت.

واژگان کلیدی

کالبد، پاسخ‌دهی محیطی، بوستان شهری، خوانایی، امنیّت

هزینه های معماری دورة ایلخانی به استناد كتاب المرشد فی الحساب

نویسندگان:  سعید خودداری نایینی (نویسنده مسئول)

صفحات از: 33 - 42

 تعداد بازدید:  20

 تعداد دانلود:  12

چکیده

مطالعه تاریخ معماری ایران با كمبود منابع مكتوب روبه روست و به‌رغم برجای ماندن شمار زیادی از بناهای مختلف، دانش ما در مورد مسیر طرح تا ساخت ابنیه متكی بر مطالعه بر بناها و گاهی اشارات اندك متون به معماری است. در این نوشتار به یكی از منابع مهم دورة ایلخانی كه اطلاعات زیادی از محاسبات و فرایند ساخت و ساز و معماری دارد، پرداخته می‌شود. دانش استیفا، دانش محاسبات مالی است و کتاب‌های زیادی در این موضوع در تمدن اسلامی برجای مانده است. منابع مالی آنچه را معمولا در کتاب‌های رسمی تاریخ نادیده و مغفول واقع شده، نشان می‌دهد. یکی از این کتاب ها المرشد فی الحساب نوشته حسن ابن علی است که در دهه آخر سده هفتم در زمان وزرات صدرخالدی وزیر گیخاتو و غازان نوشته شده است. کتاب نسخه‌ای مثنی از اسناد دیوانی است و هزینه‌های مربوط به مشاغل و پرداخت‌های مختلف را ثبت کرده است. این پژوهش با روش تحلیل محتوا و تفسیر متن به نشانه‌هایی در متن کتاب که تاریخ معماری دروه ایلخانی را بیشتر روش می‌کند می‌پردازد. این کار با مطالعه هزینه ساخت برخی بناها و مواد و مصالح مورد استفاده در ساخت و ساز و مبالغ دستمزهای روزانه و دیگر اصطلاحات معماری که در روند ساخت به آن اشاره می‌شود انجام خواهد شد. این تحقیق به دنبال پاسخ به این پرسشها است: مطالعه المرشد چه اهمیتی در تاریخ معماری دارد؟ این متن چگونه به شناخت مواد و مصالح تزیینات و یا فضاهای معماری ایلخانی کمک می‌کند؟ بخش محاسبات معماری در کتاب المرشد مربوط به ساخت یک خانه، باغ، آسیاب است. توصیفات متن نشان می‌دهد خانه مورد اشاره در متن خانه‌ای تک ایوانی دوره مظفری است که در آن از خشت و آجر استفاده شده بوده است. هزینه‌ها به دو بخش دستمزد‌ها و هزینه مصالح تقسیم شده‌اند. بنا با مقرنس‌های گلی تزیین می‌شده و در گچ رو کار از سریش استفاده کرده‌اند. استادان روزی 1 دینار و شاگردان روزی یک چهارم دینار مزد می‌گرفته‌اند.

واژگان کلیدی

معماری دورة ایلخانی، اسناد دیوانی، المرشد فی الحساب، مصالح و دستمزدها

مدل سازی معنایی در ساختار شهر و بررسی دیدگاه های اسلامی درباره آن

نویسندگان:  راضیه لبیب زاده (نویسنده مسئول) مهدی حمزه نژاد

صفحات از: 43 - 60

 تعداد بازدید:  14

 تعداد دانلود:  13

چکیده

به نظر می رسد ساختار شهرها متأثر از نظام های هندسی و آزاد، واجد ارزش های معنادار و نمادین است. عقاید و باورهای اسلامی نیز بر ساختار شهرهای دوران اسلامی تأثیراتی داشته که دارای بار معنایی متفاوتی نسبت به شهر های پیشین است. چگونگی ظهور معنا در ساختار شهر، متأثر از اندیشة اسلامی و در انداختن نظریّه ای در این باب هدف اصلی نوشتار پیش رو است. این مقاله چگونگی ظهور مفاهیم اسلامی و معنای برآمده از آن ها را در کالبد شهرهای اسلامی مورد بررسی قرار داده است، تا مشخّص شود شهرهای اسلامی تا چه حدی مجاز به تشبیه گرایی و یا تنزیه گرایی در ساختار خود هستند. در این زمینه با مطالعه نمونه هایی از ساختارهای شهری نمادین جهان، به بررسی تطبیقی تأثیر اسلام و دیگر مکاتب بر ساختار شهرها پرداخته شده است. روش تحقیق در پژوهش حاضر، پدیدارشناسی و استدلال منطقی است. نتایج پژوهش از به‌کارگیری معانی نمادین در پس هندسه های منظم و آزاد شهرهای اسلامی حکایت دارد که ریشه در باورها و اعتقادهای دینی دارد. بررسی ها نشان می دهد شهرهای دوران اسلامی با توجّه به تمامی شرایط زمانی و مکانی، مبتنی بر هندسه های طبیعی، نظم یافته و واجد بافتی هماهنگ با زمینه هستند. چنین به نظر می آید که هندسه و ساختار شهرهای اسلامی را می توان مانند اکثر شهرهای مطرح جهان، متأثّر از نظام های اعتقادی و معنایی تفسیر کرد ولی این امر نمی-تواند در قالب تشبیه معنایی بیان شود. تنزیه گرایی در شهرهای اسلامی برپایة ساختار شهر قابل بررسی است و می توان بر پایة بررسی هندسه های شهری، تنزیه گرایی در شهرهای اسلامی و عدم پیروی ساختار شهر اسلامی، از اشکال آرمانی را بررسی کرد. به نظر می رسد هندسة شهرهای اسلامی به صورت ارگانیک و آزاد، در هر بستری با توجّه شرایط زمانی و مکانی، به تناسب ارزش ها و اعتقادها، در عین پایبندی به مؤلّفه‌های کالبدی و عملکردی، مبتنی بر نظریّة جامع سلسله مراتبی شکل گرفته اند.

واژگان کلیدی

ساختار شهر، اسلام، نمادپردازی، تشبیه، تنزیه

بررسی آرایه‌های پیشگاه ورودی (مفصل اتصال بنا با شهر) در مساجد تاریخی شیراز

نویسندگان:  سیدمحمدحسین ذاکری (نویسنده مسئول) سیدنرگس رمضانی مهریان پگاه حکیم زاده فرناز ستوده

صفحات از: 61 - 76

 تعداد بازدید:  13

 تعداد دانلود:  6

چکیده

نما و پیشگاه ورودی هر بنا، از آن‌جا که مفصل اتّصال بنا با شهر است و نماد هویّتی آن محسوب می شود از اهمیّت بالایی برخوردار است. این موضوع در مساجد که از بناهای عمومی شهر ایرانی-اسلامی هستند، اهمیّتی دوچندان دارد و در جذب مخاطبان و انتقال مفاهیم اسلامی تأثیر گذار است. از نظر تاریخی، ظهور آرایه‌ها در مساجد، ابتدا از محراب و دیوارهای مجاور آن شروع شد. سپس با گذر زمان به سایر اندام‌ها نیز راه یافت و در نهایت در پیشگاه ورودی، موجب جلوة مسجد از نمای رو‌ به گذر شده است. پیشگاهی که مرز عبور از دنیای مادی و رسیدن به جلوه‌گاه معنوی است، تزییناتی را می‌طلبد که پیونددهندة دو دنیای متفاوت باشد. چنین تزییناتی که گویی وظیفه‌ای سنگین‌تر از سایر تزیینات، برعهده دارند، درخور شناخت، تحلیل و بررسی هستند. این مقاله با هدف بررسی شکلی و محتواییِ این تزیینات و آرایه ها نگاشته شده است. برای این منظور سردرِ ورودیِ تمام مساجدِ تاریخیِ ثبت شدة شیراز که دست‌خوشِ تغییراتِ غیراصولی نشده‌اند بررسی شد. در 16 مسجدِ منتخب، مطالعاتی توصیفی-تحلیلی از طریق جمع‌آوری داده‌ها به روش کتابخانه‌ای و میدانی انجام شد. در پایان، علاوه بر شناسایی تزیینات مختلف اعم از آجری، سنگی، کاشی و هم‌چنین محل به‌کارگیری آنان در پیشگاه هر مسجد، نقوش، خطوط و مضامین مورد اشاره نیز مورد موشکافی قرار گرفت. در نهایت مشخص شد که کاشی‌کاری بیش‌ترین، و تزیینات آجری کم‌ترین سهم را نسبت به سایر تزیینات در مساجد شیراز به خود اختصاص داده است. تزیینات سنگی با وجود به‌کارگیری در دورة صفاریان، در دوره‌های بعد از پیشگاه مساجد حذف شد، اما از دوران قاجاریه به بعد دوباره در تزیینات دیده می‌شود. مقرنس که از دوران صفویه به بعد از تزیینات رایج پیشگاه مساجد شیراز بود، همواره با هم‌نشینی کتیبه همراه بوده است. کتیبه‌هایی که در آن بیش از همة مضامینی دیده می‌شود که بر اقامة نماز و اوقات آن تأکید داشته‌اند.

واژگان کلیدی

شهر ایرانی-اسلامی، پیشگاه، مسجد، تزیینات، معماری شیراز

حفاظت از منظر شهری تاریخی در جداره های تجاری؛ تبیین چارچوب مداخله بر مبنای تجارب بهسازی خیابان ناصرخسرو تهران

نویسندگان:  پیروز حناچی فرهنگ مظفر یاسر جعفری (نویسنده مسئول)

صفحات از: 77 - 88

 تعداد بازدید:  15

 تعداد دانلود:  10

چکیده

منظر شهری، موضوعی است که بر ویژگی‌های بصری و کیفیّات محیط مصنوع متمرکز می‌شود. مسائلی چون بررسی جداگانه هر یک از ابنیه به لحاظ دورة ساخت، مصالح و سبک معماری به مقولة منظر شهری ارتباطی ندارد، بلکه عمده توجّه آن به ویژگی ماهوی و کیفیّت مجموعة ساختمانی و فضایی است که توسط تک بناها تعریف می‌شود. منظر شهری به مسائلی چون نوظهور بودن، تعجب‌برانگیز بودن، زیبایی و نظم و ترتیب مرتبط می‌شود. در نتیجه، زمینه‌های برگرفته از مفهوم منظر شهری در ارتباط با تأثیر بصری سه ‌بعدی محیط شهری مصنوع است و ازاین‌رو باید به منظر شهری، به‌مثابه هنر نگریسته شود. فرایند ارزیابی از منظر شهری، علاوه بر روابط ایستای میان ساختمان‌ها و فضاها، به جنبه‌های پویای جابه‌جایی‌ها و تردّد مردم نیز می‌پردازد. این‌ها عناصر مهمی مشخص‌کنندة مقیاس هستند و به ارزیابی ماهیّت، کیفیّت و صفات منظر شهری کمک می‌کنند. فضاهای شهری تنها زمانی زنده خواهند شد که تمام عناصر منظر شهری، با هم ترکیب و ممزوج شوند. از سویی دیگر، حفاظت به‌مثابه مفهومی فراتر از مرمّت و نگه‌داری، ماهیّتی چند بعدی دارد. اگرچه به طور مشخص پیوندی ناگسستنی با گذشته دارد، اما فرایندی است که به عصر حاضر می‌پردارد و در عین ‌حال نگاه به آینده دارد. حفاظت، موضوع بسیار ساده بازگرداندن بنا به حالت اولیه یا مرمّت و نگه‌داری آن در وضع موجود نیست. البته در برخی شرایط، گاه حفاظت مستلزم مرمّت و احیای صرف یک بنا یا مجموعه‌ای از بناهاست که به‌واسطة موضوع‌هایی چون ارزش‌های نادر عناصر معماری داخلی و خارجی آن یا اهمیّت مفاهیم تاریخی بنا ضرورت می‌یابد. در بسیاری از شرایط، مرمّت و بازسازی جداره‌های شهری می‌تواند بخشی از فرایند پویای حفاظت باشد. اگر این رویکرد با حساسیّت به کار بسته شود، از خصوصیّات مناظر شهری ویژه محافظت می‌کند و درعین‌حال، اجازة بهبود در سایر جنبه‌های کیفی زندگی را می‌دهد. در این پژوهش، بر مبنای مطالعات میدانی و مستندنگاری اقدامات صورت گرفته، تلاش شد تا شرح اقداماتِ صورت گرفته در قالبی قابل تجزیه و تحلیل تدوین شده و در گام بعدی، با گردآوری نتایج آماری از جامعة ذی‌نفعان و ذی‌نفوذان اعم از کارفرما، مجری، مشاور، مالک و بهره‌بردار، چارچوب منعطفی برای اقدامات مداخلاتی مشابه آماده‌سازی شود. از جمله یافته ها و نتایج این پژوهش می توان به شکل‌گیری یک نظام اولیه علمی برای طرح‌ریزی مداخله در جداره های شهری ناهمگنی اشاره داشت که سبک های مختلفی از معماری را در خود دارند و هر یک شیوة مداخلة خود را می طلبد. در این پژوهش، به رغم وجود چالش های فراوانی که بر سر راه مداخلة کالبدی در آثاری از جنس میراث فرهنگی وجود دارد، تلاش شد تا مبنایی برای طرح موضوع و نحوة مواجهه با آن فراهم آید.

واژگان کلیدی

جدارة شهری، نمای تجاری، منظر شهری، هویّت، مرمّت و حفاظت، خیابان ناصرخسرو

شماره های پیشین
 دوره هشتم (تعداد شماره: 4)
 دوره هفتم (تعداد شماره: 4)
 دوره ششم (تعداد شماره: 4)
 دوره پنجم (تعداد شماره: 4)
 دوره چهارم (تعداد شماره: 4)
 دوره سوم (تعداد شماره: 4)
 دوره دوم (تعداد شماره: 4)
 دوره اول (تعداد شماره: 4)
شناسنامه نشریه

 نام نشریه

مطالعات شهر ایرانی اسلامی

 صاحب امتیاز

پژوهشکده فرهنگ، هنر و معماری

 مدیر مسئول

دکتر حمید آیتی

 سردبیر

دکتر احمد پوراحمد

 رتبة نشریه

علمی- پژوهشی

 موضوع نشریه

معماری و شهرسازی


 معاون سردبیر

دکتر حمیدرضا بابایی

 مدیر داخلی

مهندس مسعود دادگر

 مدیر اداره نشریات علمی

مهندس منصور ندیری