دریافت Xml شماره جاری  
 زمستان   1396 - شماره (30)- سال 8  میزان بازدید : 1633

بازشناسی نگرش به زمینه در بناهای ساخته شدة میدان مشق تهران در دورة پهلوی اول

نویسندگان:  علی اکبر اکبری کاوه بذرافکن (نویسنده مسئول) فرهاد تهران حسین سلطان زاده

صفحات از: 5 - 14

 تعداد بازدید:  121

 تعداد دانلود:  112

چکیده

هم‌کنش معماری و زمینه یکی از موضوع‌های اصلی در حوزة معماری و طرّاحی شهری است. این مبحث از اندیشه‌ورزی در دوران باستان دربارة قرارگیری بناها در ارتباط با بناهای مجاور سرچشمه می‌گیرد. در زمینه‌های با ارزش می‌توان با استفاده از خوانش متن تاریخی، فرهنگی و اجتماعی مورد نظر به طرحی ارزش‌مند و متناسب با زمینة فرهنگی و تاریخی آن دست یافت. در این پژوهش در قسمت نخست مفهوم زمینه و هم‌چنین روش‌های طرّاحی چون زمینه‌گرایی، منطقه‌گرایی و گونه‌شناسی که واکنشی مستقیم به بستر طرّاحی هستند شرح داده می‌شود. در قسمت دوم با انتخاب بناهایی از میدان مشق تهران که دارای ساختمان‌های مهم دولتی و حکومتی از دوره‌های پیشین معماری گذشته شهر تهران به خصوص دوره پهلوی اول است، سعی در شناسایی رهیافت معماران آن دوره نسبت به زمینه و هم‌چنین میزان تآثیرپذیری زمینة گذشته در این ساختمان‌ها داریم. تفاوت میان برخورد با زمینه در نزد معماران دورة پهلوی اول با معمارهای هم دورة خود در غرب (شیوة بین‌الملل)، پرسش این پژوهش است. در این مطالعه از ترکیب روش تحلیلی-تطبیقی و روش مطالعه بر روی نمونه‌های موردی استفاده شده است. در قسمت اول پژوهش، بازشناسی نظریه‌ها و صورت‌بندی چارچوب نظری با رجوع به منابع دست اول و پایه، منابع دست دوم و اسناد تاریخی موجود انجام گرفته و در قسمت دوم که پژوهش بر روی نمونه‌های موردی تاریخی انجام می‌شود، اطلاعات مورد نیاز از طریق مشاهده و تحقیقات میدانی جمع‌آوری اطلاعات شده است. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که برخورد معماران پهلوی اول با زمینه، متفاوت با معماران هم‌دورة خود در غرب است. بااینکه بناهای مورد بررسی دارای کارکرد جدید بوده‌اند اما هنوز ردپایی از معماری گذشته ایران، در تزیین‌ها و یا حتی در فرم‌هایی از این بناها دیده می‌شود.

واژگان کلیدی

زمینه، زمینه‌گرایی، منطقه‌گرایی، میدان مشق، پهلوی اول

ساختارشناسی حیاط در خانه‌های قجری اقلیم گرم و خشک و گرم و مرطوب با تمرکز بر گونه «حیاط مرکزی» (مطالعة موردی: خانه‌های یزد و دزفول)

نویسندگان:  نفیسه زینالیان هانیه اخوت (نویسنده مسئول)

صفحات از: 15 - 30

 تعداد بازدید:  120

 تعداد دانلود:  107

چکیده

هدف از نگارش این مقاله مقایسة تطبیقی الگوی ساختاری حیاط در دو شهر یزد و دزفول برای کشف وجه تمایزها و تشابه‌های حیاط در شهرهای مختلف ایران با دو اقلیم متفاوت است. برای نیل به نتیجة دقیق‌تر، موقعیّت حیاط نسبت به خانه در هر دو اقلیم یکسان و گونة «حیاط در وسط» انتخاب گردیده است. مقاله به دو پرسش پاسخ می‌گوید: اول چگونگی ساختار حاکم بر حیاط خانه‌های قاجاری یزد و دزفول و دوم تأثیر ملزومات اقلیمی در وجه تمایز و تشابه ساختار «حیاط در وسط» در این دو شهر. لذا برای انجام پژوهش از روش توصیفی و تطبیقی و با انتخاب ده نمونة موردی از هر دو شهر استفاده شده است. برای رسیدن به این هدف تحلیل فرمی، تناسبات حیاط (طول به عرض)، عمق حیاط، زاویة دید انسانی، الگوی ارتفاعی، نسبت فضای بسته به باز، مساحت سبزینگی و آب، مصالح و رنگ جدارة حیاط مورد بررسی تطبیقی و تحلیل قرار گرفته است. شیوة تحلیل، فرمی است و ابزارهای گردآوری داده‌ها کروکی و مشاهدة میدانی و ترسیم جداول و نمودارهای تحلیلی است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که با وجود این‌که در خانه‌های یزد و دزفول حیاط، عنصر مهم و نقش نظام‌دهندة خانه است، ولی تفاوت‌های ساختاری نیز دارند؛ به عبارتی، با این‌که می‌توان گونه‌ای یکسان از جانمایی حیاط در خانه برای هر دو اقلیم گرم و خشک، و گرم و مرطوب یافت، ولی تفاوت‌های ساختاری حیاط در این دو اقلیم شامل تفاوت در الگوی ارتفاعی، عمق، زاویة دید به حیاط، تناسبات و درصد فضای باز در حیاط و در نهایت مصالح جدارة حیاط، امری اجتناب‌ناپذیر و کاملاً ضروری است.

واژگان کلیدی

حیاط در وسط، ساختارشناسی، دزفول، یزد، اقلیم

بررسی دگردیسی ماهیّت قلمرو کُنش‌گری، همگانی از شهر ایرانی- اسلامی تا شهر معاصر ايراني

نویسندگان:  حیدر جهانبخش (نویسنده مسئول) مرتضی لطفی پور سیاهکلرودی نجمه زکی پور

صفحات از: 31 - 42

 تعداد بازدید:  121

 تعداد دانلود:  107

چکیده

شهرهای دوره اسلامی در ایران، با تأکید بر نقش مسجد و تکوین عنصر میدان و هماهنگی این دو توانستند بالنده‌ترین جلوه از انعکاس جهان‌بینی اسلامی را در قالبی کالبدی-اجتماعی به نمایش بگذارند. چنین نظامی، امکان حضور امّت واحده را در شهر و بستری مناسب برای تعامل و کُنش‌گری همگانی بین آحاد مردم فراهم آورد. بعدها با گرته‌برداری‌هایی ناصواب از نوگرایی غربی و تغییر در شکل گسترش شهرها، عناصری به ساختار شهر تحمیل شد که وجود خود را در حضور اتومبیل جستجو می‌کرد. پیامد این چرخش ناگهانی، گسستن هم‌پیوندی قلمرو همگانی، تقلیل ارزش‌های فضایی- اجتماعی شهر ایرانی-اسلامی و شکل‌گیری شرایطی شبه‌شهری بود که به شهر معاصر یاد می‌شود. این درحالی است که همان جوامعی که در عصر مدرنیته چنین نحلة فکری را به جوامع شهری تزریق کردند سال‌ها بعد به ناکارآمدی و آسیب‌های اجتماعی، هویّتی و معنایی آن در جوامع آگاهی یافتند و مسیر خود را به سمت و سویی دیگر پیش بردند. مقالة حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و با هدف شناخت تفاوت ماهوی فضاهای همگانی شهرهای ایرانی- اسلامی با شهرهای معاصر ایران و تبیین نقش فضاهای همگانی در آن تدوین شده است. لذا با تحلیلی محتوایی به تشريح مصاديق عيني هر دو نوع فضا در دو مقياس محلّه و شهر پرداخته شده است. نتيجة تحقیق حاکی از وقوع دگردیسی معناداری در شکل و محتوای فضاهای شهر در این دو دوره است و حفاظت، ارتقای کیفی و هماهنگ‌سازی فضاهای همگانی سنّتی با نیازهای امروزی شهرها و ایجاد فضاهای شهری غنی را به منظور حفظ هویّت شهر اسلامی- ایرانی ضروری می‌نماید.

واژگان کلیدی

شهر اسلامی- ایرانی، شهر معاصر ایرانی، فضای شهری، زندگی جمعی، تعامل اجتماعي

آب در باغ ایرانی؛ بررسی معماری آب و ساختار آب‌رسانی در باغ چهلستون اصفهان

نویسندگان:  محمد ابراهیم زارعی (نویسنده مسئول) زهره سلطانمرادی

صفحات از: 43 - 56

 تعداد بازدید:  122

 تعداد دانلود:  113

چکیده

شیوةطرّاحی در آب‌رسانی به دو بخش فضاها و پوشش گیاهی در باغ ایرانی منحصربه‌فرد است.معماران ایرانی با شناخت فیزیکی آب و درک نقش و ارتباط آن با انسان، آب را به درون ساختارهای معماری آوردند. قرار دادن آب در حوض‌هایی با عمق‌های مختلف، نمایش آن در آبشارها و فواره‌های زیبا، جاری کردن در نهرهاو مانند آن از جمله تمهیداتی است که معمار ایرانی برای نقش‌آفرینی معنوی و بروز نقش زیباشناسانه آب در نظر گرفته است.در چهلستون به‌عنوان یکی از نمونه‌های شاخص باغ‌سازی ایرانی، عنصر آب بسیار پراهمیّت است. معمار باغ‌ساز ترفندهای مختلفی به‌کار بسته است تا ضمن صرفه‌جویی در مصرف آب، از کارکرد زیبایی‌شناختی آن نیز به‌خوبی بهره بگیرد.هدف این پژوهش تشریح گوناگونی فرم‌های نمایش و توجّه صفویان به مباحث زیبایی‌شناسانه،درکنار اهمیّت کاربردی آب است. این نوشتار از گونه پژوهش‌های تاریخی است که با رویکردی تحلیلی انجام گرفته است. داده‌اندوزی به‌شیوةبررسی میدانی به‌همراه مطالعات اسنادی و کتابخانه‌ای صورت گرفته است. با توجّه به تخریب بخش اعظم بافت صفوی در محدودة باغ چهلستون و کمبود داده‌های باستان‌شناختی، این پرسش مطرح شد که ساختار آب‌رسانی به این باغ چگونه بوده و طرّاحی چرخش و نمایش آب در فضای باغ چگونه انجام گردیده است؟ نتیجه این پژوهش بر پایة بررسی‌های صورت‌گرفته چنین است: معماران صفوی چرخش آب را به دو شیوه در باغ چهلستون به نمایش درآوردند؛آب ایستا در حوض‌های بزرگ شرقی و غربی عمارت، و حوض‌های مرمرین ایوان و حوض جبهه جنوبی، و آب جاری در کانال‌های اطراف عمارت که عرض‌های متفاوتی داشته‌اند. تعبیة فواره‌ها در مسیر و استفاده ازسامانةدقیق شترگلوها برای پمپاژ و تقسیم آب نیزاز دیگر راه‌کارهای پیش‌بینی‌شده برای بهرة کاربردی و زیبایی‌شناختی از آب در این باغ است. تأمین آب باغ از سه منبع مختلف، دقّت بالای ساختار تقسیم آب در این دوره را نشان می‌دهد، که برگرفته از طومار تقسیم آب شیخ بهایی است. این منابع، خصوصاً دو نهر فدن و جوی‌شاه، از مهم‌ترین شاخصه‌های تعیین الگوی ساختاری باغ نیز بوده‌اند. از دیگر نکات چشمگیر، تفکیک آب کاربردی از آب تزیینی است که میراثی از باغ‌سازی ایران پیش از اسلام است.

واژگان کلیدی

مدیریّت آب، دورة صفوی، باغ ایرانی، چهلستون

مبانی نظری و اجرایی عناصر تزیینی طاقی معماری اسلامی

نویسندگان:  حسین زمرشیدی (نویسنده مسئول)

صفحات از: 57 - 72

 تعداد بازدید:  129

 تعداد دانلود:  139

چکیده

عناصر طاقی معماری عموماً از فلسفه، حکمت، اصول، قاعده، تکنیک و به خصوص هندسه بهره‌مند هستند؛ عناصری که در اصول یکدیگر ریشه دوانیده‌اند. اما خلاقیّت در شیوه‌های اجرایی هر عنصر در عنصر دیگر با تفاوت‌های زیبا و خاص انجام شده است. برای مثال، هنر رسمی‌بندی با استفاده از اجرای مصالح کاشی پوشش‌های تزیینی کاذب و غیرکاذب دل‌پذیری را برای محراب، غرفه، ایوان، صفه و گنبدخانه به وجود آورده است و مادر هندسة سایر عناصر طاقی تزیینی شده است. کاربندی با رسمی‌بندی تفاوت چندانی ندارد. هنر یزدی‌بندی از خُرد کردن آلات رسمی و کاربندی، به پدیده‌های شگرف دیگر تزیینی طاقی مبدل شده است. هنر طاسه‌سازی با استفاده از آلات عناصر مورد اشاره سبب دگرگونی در پدیده‌هایی شده که از آنها یاد شده است. در مجموع هنر مقرنس‌سازی با استفاده از آلاتی دیگر به حق زیباترین عنصر طاقی تزیینی معماری اسلامی ایران را پدید آورده، که ریشة این هنر توجّه و استفاده آثار معماری اسلامی جهان اسلام را نیز سبب شده است. نتیجه این‌که با مطالعة مبانی نظری و به خصوص تجربه‌اندوزی عملی از عناصر یاد شده می‌توان به نوآوری‌هایی در این زمینه نائل آمد. این مقاله در پی پاسخ به این دو پرسش است: ویژگی‌های تزیینی طاقی در ادوار اسلامی در ایران دارای چه روند تکاملی بوده است؟ چطور می‌توان نوآوری‌های شگرف را از تزیینات طاقی در چهارچوب سنّت به وجود آورد؟ هم‌چنین روش پژوهش موجود با بهره‌گیری از مطالعات نظری و میدانی، مبتنی بر کشف آموزه‌های استادان بزرگ در اِجرای عناصر طاقی آثار ایران است که انشالله مفید خواهد بود.

واژگان کلیدی

رسمی، کاربندی، یزدی‌بندی، کاسه‌سازی، مقرنس

بررسی عوامل مؤثر بر اجتماع‌پذیری بوستان‌های محلّه‌ای مطالعة موردی: بوستان‌های شهرک زعفرانیه تبریز

نویسندگان:  اسلام کرمی (نویسنده مسئول) رضا میکائیلی سیامند پناهی پریسا محمدحسینی

صفحات از: 73 - 84

 تعداد بازدید:  116

 تعداد دانلود:  111

چکیده

با نظر به ضرورت توجه به زندگی اجتماعی به‌عنوان رهیافتی در خروج از بحران هویت اجتماعی در شهرهای معاصر، اهمیّت بوستان‌های شهری بعنوان فضای تعاملات اجتماعی، و توصیه اسلام به زندگی اجتماعی، طرح مساله تحقیق حاضر نگرشی اجتماعی به بوستان‌های محلّه‌ای و جستاری در عوامل مؤثر بر ارتقاء اجتماع‌پذیری آنها است. اهمیّت تحقیق در توجه به نقش مکان در زندگی اجتماعی انسان‌ها، و ضرورت توجه به فضاهای باز و عمومی چون بوستان‌های شهری، به‌عنوان بستر تعاملات اجتماعی و نقش آن در الگوهای تفریح و فراغت است. براساس مطالعات اولیه، در میان بوستان‌های شهرک زعفرانیه تبریز، بوستان بهاران، با وجود شرایط اجتماعی و کالبدی مشابه و به‌رغم آلودگی صوتی نامتعارف، نسبت به دو بوستان هم‌جوار خود (زعفرانیه و میرداماد) دارای سطح اجتماع‌پذیری بیشتری است. لذا، کنکاش در پی چرایی و عوامل مؤثر بر این موضوع سؤال تحقیق حاضر را شکل داده است. روش تحقیق، ترکیبی از راهبردهای کمّی و کیفی است. برای انجام تحقیق از روش‌های همبستگی و تحلیل نرم‌افزاری (برنامه SPSS)، و تحلیل محتوای مصاحبه‌ها و بررسی‌های میدانی، سود جسته شده است. سنجش کمی مؤلفه‌های اجتماع‌پذيری از طریق آزمون‌های تعقیبی LSD و تحلیل واریانس یک‌طرفه بر تفوق سطح اجتماع‌پذیری بوستان بهاران بر دو بوستان دیگر صحه گذاشت. بررسی ابعاد دیگر اجتماع‌پذيری از طریق انجام مصاحبه‌ با استفاده‌کنندگان از بوستان‌ها و بررسی‌های میدانی پیگیری شد. پس از انطباق داده‌های بدست آمده، متغیّرها و ویژگی‌های محیطی مرتبط با اجتماع‌پذیری بوستان‌های شهری استخراج و دسته‌بندی شد. می‌توان گفت که در شرایط یکسان محیطی در بوستان‌ها، مؤلفه‌های امنیّت اجتماعی و قلمرو‌های مکانی از مهم‌ترین عوامل نزد استفاده‌کنندگان بویژه خانواده‌ها بوده است. هم‌چنین وجود امکانات تفریحی و فرهنگی (با توجه به انتظارات عمومی از بوستان‌ها) و نیز امکانات رفاهی و آسایش محیطی از دیگر اولویت‌های استفاده‌کنندگان از بوستان‌ها به شمار می‌رود. در نهایت موارد تأثیرگذار بر تحقق اجتماع‌پذیری در بوستان‌های شهری به‌صورت پیشنهادهایی ارائه گردیده است.

واژگان کلیدی

اجتماع پذیری، بوستان‌های محلّه‌ای، فضاهای عمومی، تبریز

شماره های پیشین
 دوره هشتم (تعداد شماره: 3)
 دوره هفتم (تعداد شماره: 4)
 دوره ششم (تعداد شماره: 4)
 دوره پنجم (تعداد شماره: 4)
 دوره چهارم (تعداد شماره: 4)
 دوره سوم (تعداد شماره: 4)
 دوره دوم (تعداد شماره: 4)
 دوره اول (تعداد شماره: 4)
شناسنامه نشریه

 نام نشریه

مطالعات شهر ایرانی اسلامی

 صاحب امتیاز

پژوهشکده فرهنگ، هنر و معماری

 مدیر مسئول

دکتر حمید آیتی

 سردبیر

دکتر احمد پوراحمد

 رتبة نشریه

علمی- پژوهشی

 موضوع نشریه

معماری و شهرسازی


 معاون سردبیر

دکتر حمیدرضا بابایی

 مدیر داخلی

مهندس مسعود دادگر

 مدیر اداره نشریات علمی

مهندس منصور ندیری