دریافت Xml شماره جاری  
 بهار   1390 - شماره (3)- سال 1  میزان بازدید : 640

آموزه های معماری ایرانی و ساختمان سازی مسكونی از دورة قاجاریه تا امروز

نویسندگان:  حسین زمرشیدی (نویسنده مسئول)

صفحات از: 1 - 10

 تعداد بازدید:  61

 تعداد دانلود:  40

چکیده

ساختمان های مسكونی رعیت نشین دورة قاجاریه گرچه نمای بسیار ساده ای داشتند، ولی از پی سازی و اسكلت سازی مقاومی برخوردار بودند. در ساختمان های بیرونی و اندرونی آنها، طرح های دلباز همراه با رعایت اصول ارتباطات و محرمیّت، توجّه به مسائل فنی فاضلاب، آبرسانی، پیسازی، اسكلت سازی های مقاوم و ضد زلزله، نماسازی با پدیده های مقاوم هنری و متصل به بنا و در نهایت ارزش هایی از هنر وابسته به معماری دیده می شود. ساختمان سازی در دورة پهلوی اول از تلفیق معماری سنتی و كشورهای همجوار شمال شرقی پیروی می كرد، اما در دورة پهلوی دوم، از جهت طرح و اجرا از شیوه ساختمان سازی غربی الگو می گرفت تا جایی كه ساخت و ساز ساختمان ها به سوی روش های غربی و در مواردی بی اصول سوق داده شد. در این مقاله تلاش شده است تا طرح ساختمان های بیرونی و اندرونی و آموزه های نماسازی آن ها در دوره قاجار و سپس آموزه های معماری دوره معاصر از پهلوی به این سو و اثر معماری بی هویت در ساختمان سازی های معاصر موردتوجه قرار گیرد و به ناهنجاری های ساختمان سازی در کشور اشاره گردد. در واقع بخشی از آسیب های ناشی از زلزله ها به فراموشی اصول ساختمان سازی های سنتی و بی توجهی به اصول علمی معماری باز می گردد. از این رو باید تمامی موازین آیین نامه های اجرایی با نظارت دستگاه های ذی صلاح مانند وزارت مسكن و شهرسازی در مقام ارشد و شهرداری ها در مقام نظارت بر اجرا، با دقت عمل از مهندسین مشاور و ناظر مقیم در كارگاه های ساختمانی بخواهند تا به احداث ساختمان های مقاوم مسکونی و غیرمسکونی مبادرت ورزند.

واژگان کلیدی

معماری ایرانی، بیرونی و اندرونی، عناصر تزئینی طاقی، سازه های «ماسونری»، سازه های فلزی و بتنی،

پدیدارشناسی هویّت و مکان در بافت های تاریخی

نویسندگان:  محمدرضا پورجعفر حسن علی پورمند حسین ذبیحی لیلاسادات هاشمی دمنه محسن تابان (نویسنده مسئول)

صفحات از: 11 - 20

 تعداد بازدید:  57

 تعداد دانلود:  28

چکیده

با نگاهی به بافت های تاریخی، این نکته مشهود است که شکل گیری و حیات آن ها در تداومی تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و محیطی به صورتی هماهنگ و منسجم عیان گردیده است. ساکنان این بافت ها هویّت خود را از طریق ارتباطات اجتماعی و مشارکت در ایجاد این فضاهای ماندگار دریافت می نموده اند. تأثیر چنین مکان های ماندگاری در شکل دهی به هویت فردی و اجتماعی ساکنان، در مقطعی از حیات خود بر اثر تحوّلات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در نتیجة ورود تکنولوژی های جدید، جهانی شدن و تراکم فضا ـ زمان، کم رنگ شده است. با وجود مطالعات گسترده در زمینة نحوة تأثیر مفاهیم هویّت و مکان و ارتباط متقابل میان آن ها در بافت های تاریخی، رابطة روشنی میان آن ها ارائه نشده است. در حالی که با شناخت نحوة تأثیر و تأثّر چنین مفاهیمی می توان با پدیدة از دست رفتن هویّت در بافت های تاریخی و فقدان حضور آن در بافت های جدید مقابله کرد. در این مقاله، کوشش شده با شناخت ماهیّت هویّت و مکان، با بهره گیری از رویکردی پدیدارشناسانه ارتباط میان آن ها با نگاهی به بافت های تاریخی مورد مداقّه قرار گیرد و مدل مفهومی چگونگی شکل گیری هویّت مکانی در آن ها ارائه گردد. وجود ارتباط مستحکم و دو سویه میان سازمان ادراکی و نظم و تعیین فضای شهری، سبب افزایش خوانایی و بهبود سازمان ادراکی، تقویت ارتباط با فضای شهری، خوانش بهتر عناصر و مؤلفه های شهری، فهم روشن معنای مکان ها و تقویت هویّت فردی و اجتماعی خواهد شد.

واژگان کلیدی

هویّت، مکان، حسّ مکان، پدیدارشناسی، بافت تاریخی،

تجلّی مفهوم حرکت در معماری معاصر ایران

نویسندگان:  محمدجواد مهدوی نژاد (نویسنده مسئول) نوشین ناگهانی

صفحات از: 21 - 34

 تعداد بازدید:  131

 تعداد دانلود:  52

چکیده

«حرکت» یکی از مفاهیم بنیادین در معماری ایرانی- اسلامی است که معماران ایران زمین از گذشته‎های دور تا کنون تلاش کرده‎اند آن را در آثار معماری خود به کار گیرند. به وجود آمدن گرایش‎های جدید در معماری باعث شده توجّه به حرکت، در معماری معاصر نیز امتداد یابد. این مقاله كه منتج از پژوهشی با این عنوان است، با هدف بازشناسی ویژگی‎های مادی و معنوی مفهوم حرکت در معماری سنتی و اندیشه‎های ایرانی و تبیین کیفیّت تجلّی آن در آثار معماری معاصر ایران تدوین شده است. پرسش کلیدی آن است که حرکت در معماری سنّتی ایران دارای چه مشخّصه هایی است؟ و تجلّی مفهوم حرکت در معماری معاصر ایران چگونه بوده است؟ برای پاسخ‎گویی به این پرسش ها از روش مورد پژوهی با بهره گیری از راه کارهای ترکیبی و برای گردآوری اطلاعات مورد نیاز از روش کتابخانه‎ای و میدانی اسفتاده گردید. بیست نمونه از آثار معماری معاصر ایرانی از میان آثاری که طراحان آن‎ها مفهوم حرکت را به عنوان ایدة اصلی در طرّاحی در نظر داشته‎اند، به عنوان نمونه و به صورت تصادفی انتخاب شدند. آثاری که هم از لحاظ کیفیّت طرّاحی در گروه آثار قابل توجّه در معماری معاصر باشند و هم مفهوم حرکت ایدة اصلی طرّاحی آن‎ها را تشکیل داده باشند. نتیجه آن که حرکت در دو قالب حرکت فیزیکی و حرکت معنایی در معماری سنّتی ایران قابل شناسایی است. حرکت فیزیکی با معیارهایی چون جابه‎جایی در فضا و ایجاد حرکت در چشم و حرکت معنایی با تأثیرگذاری بر احساس مخاطب قابل تحلیل است. این مفاهیم به عنوان معیارهای طرّاحی در آثار تحلیل شده نیز قابل مشاهده است و نوعی پیوستگی میان مفهوم فیزیکی و معنایی حرکت در آن‎ها وجود دارد.

واژگان کلیدی

حرکت، معماری ایرانی- اسلامی، معماری معاصر، معماری سنتی ایران،

برساخت مفهوم «شهر اسلامی»

نویسندگان:  سمیه فلاحت (نویسنده مسئول)

صفحات از: 35 - 46

 تعداد بازدید:  62

 تعداد دانلود:  38

چکیده

شکل شهری شهرهای خاورمیانه و شمال آفریقا در اروپا برای نخستین بار در دهه های آغازین قرن بیستم به صورت علمی مورد مطالعه قرار گرفت. شرق شناسان فرانسوی، اولین نویسندگانی بودند که اصطلاح «شهر اسلامی» را به کار گرفتند و این شهرها را در گروه خاصی دسته بندی نمودند. از آن زمان به بعد تعداد زیادی از متون به نظریه پردازی در زمینه شکل این شهرها پرداختند که بیشتر آنها به نوعی متأثر از نظریّه های پیشین بودند. در سال های اخیر تعدادی از محققان سعی در مطرح کردن ایده هایی نو داشته اند. از آن جایی که این نظریّه ها بدنة اصلی مطالعات شهرهای اسلامی را در متون غربی و بین المللی تشکیل می دهند، لازم است به صورت دنباله ای از ایده ها بررسی و کلیشه های تکرار شده در آنها برجسته شوند. از این رو، در مقاله حاضر با مروری بر تاریخ پیدایش و سیر تحوّل مفهوم و اصطلاح «شهر اسلامی» سعی بر این است تا بر چرایی، چگونگی و زمان ظهور این کلیشه ها، افراد سازندة آن، ردّ و نقد آنها از سوی نظریه پردازان امروز شهرهای اسلامی، اعتبار روش جایگزین پیشنهادی آنها برای خوانش شهر، و توانایی آنها در بررسی پیچیدگی های این نوع از شهرها تأکید شود. برای این منظور به ایده های اصلی افراد برجستة این نظریّةپردازان تحت سه گروه عمدة: ۱) ظهور مفهوم «شهر اسلامی» (۱۹۰۰-۱۹۵۰)، ۲) نظریّه های تجدید نظرطلبانه (۱۹۵۰-۱۹۸۰)، و ۳) نظریّه های پیشرو پرداخته می شود تا نشان دهدكه چگونه پیش فرض های خاصّی بر توصیف آنها سایه افکنده و چگونه کلیشه های امروزی این حوزة مطالعاتی ریشه در خوانش های نخستینی دارد که به طور وسیع تحت تأثیر نظریّه های شهری متداول عصر خود در اروپا بوده اند.

واژگان کلیدی

مفهوم شهر اسلامی، شکل شهر اسلامی، شهرهای خاورمیانه و شمال آفریقا، نظریه پردازان غربی شهر اسلامی،

سطح بندی شهر در كلام پیامبر اسلام (ص)

نویسندگان:  حسن ستاری ساربانقلی (نویسنده مسئول)

صفحات از: 47 - 56

 تعداد بازدید:  66

 تعداد دانلود:  26

چکیده

مقالة حاضر با هدف بررسی مفاهیم شهری به كار رفته در گفتار حضرت رسول اكرم (ص) و امكان به كارگیری و دسته بندی آن برای شهرهای معاصر تدوین شده است. برای بررسی گفتار حضرت رسول اكرم (ص) در تحلیل متون، به كتاب نهج الفصاحه كه گردآوری كلام پیامبر است، استناد گردیده است. با بررسی تمامی احادیث این كتاب كه شامل 3224 حدیث است، 96 حدیث مرتبط با شهر و شهرسازی و مباحث مطرح شده در فضاهای شهری تشخیص داده شد. سپس با استفاده از روش تحلیل محتوا برای رتبه بندی مفاهیم مرتبط با حوزه های شهری مورد استفاده و استناد قرار گرفت. بر مبنای میزان توجّه و تكرار مفاهیم حاصله در كلام پیامبر اسلام (ص) در نهج الفصاحه در مورد مباحث مرتبط با شهر و فضاهای زیستی، نه سطح مختلف مشخّص گردید. بیش ترین تكرار معیار مورد سفارش در كلام پیامبر مشتمل بر اهمّیّت و سفارش به همسایه و روابط همسایگی در فضاهای زیستی است. سطح بندی اهمّیّت معیارها و آموزه های مورد تأكید پیامبر در فضاهای شهری، می تواند راه گشای توجّه و عنایت افزون تر حوزه های مرتبط با مباحث شهری به این مباحث گردد.

واژگان کلیدی

شهر، حضرت رسول اکرم (ص)، شهرسازی، نهج الفصاحه، روابط همسایگی،

نقش میدان های شهری و بررسی عواقب ناشی از تنزّل جایگاه آن در شهرهای امروز با تأکید بر شهرهای ایرانی

نویسندگان:  سعیده نژادستاری (نویسنده مسئول)

صفحات از: 57 - 70

 تعداد بازدید:  66

 تعداد دانلود:  22

چکیده

تشنه کامی شهرهای ایرانی امروز به هویّت، یکی از واقعیّت های محسوسی است که در پی ولع تجربة مدرنیته که از نه دهه پیش آغاز شد، بروز کرده است. ابتلائات ناشی از ماشینیسم که بر تضعیف بنیادهای زیست اجتماعی دامن می زند، حضور پیاده در فضای شهری را و کمرنگ و زمینة حضور سواره را قوت بخشیده است؛ از این رو، عمدة گره های شهری در قالب فلکه ها به وجود آمده و میدان ها قربانی این تحول شده اند. این مقاله به یکی از مصادیق کالبدی اثرگذار بر تلقّی های هویّتی می پردازد و لذا مسئله حذف میادین از گونه های فضاهای شهری محور اساسی بحث قرار گرفته است. فرض بر این است که این گونة اصلی واجد توانایی هایی برای احیا و تقویت زندگی شهری است و حذف آن عواقب و آسیب هایی را می زاید که با بهره گیری از گونه های دیگر جبران نمی شود، لذا هدف، شناخت تفاوت ماهوی میدان با دیگر گونه ها و تبیین نقش میدان در شهر است. با روشی مبتنی بر تحلیل و سپس استقراء استنتاج ها بر بنیان، تعریف میدان، شناخت ماهیّت میدان و شناخت نقش های میدان بیان شده است. بر این اساس، میدان به عنوان عرصه ای برای غلبة سکون بر حرکت در شهر، توان تمرکزبخشی به بافت، نمودار کردن کلیّت بافت، ارتباط عناصر پیرامون، تقویت صفت خوانایی، ایجاد گرانش و نیز معنادار کردن حضور جمع را دارد و صورت و نمودی از بافت شهری است. لذا حذف این گونه، منجر به آسیب هایی می شود که به اختصار عبارت اند از: انتقال بی کیفیّت رخدادها به دیگر گونه ها و ایجاد تنش در نقش دیگر گونه های فضای شهری، فراهم آمدن زمینه های تفردگرایی، واگرایی بافت شهری و ناتوانی بافت در نمایاندن هویت شهری.

واژگان کلیدی

میدان، عرصه، مسیر، زندگی جمعی، هویّت شهری،

عوامل شكل دهندة شهرهای اسلامی ـ تاریخی مسلمانان

نویسندگان:  هوشمند علیزاده (نویسنده مسئول) کیومرث حبیبی

صفحات از: 71 - 76

 تعداد بازدید:  60

 تعداد دانلود:  35

چکیده

اسلام از سوی بیش تر پژوهشگران به عنوان آیینی شهری شناخته شده که برای عبادت فرد در جمع ارزش خاصی قایل شده است. اگر چه در این دین تقوا به عنوان اصلی ترین معیار ارزیابی قلمداد می شود، امّا این واقعیّت برای همه مبرهن است که تعلیمات اسلام بیش تر در قرارگاه های شهری تجربه شده اند. از این رو، تعجب آور نیست که اسلام تأکید ویژه ای بر طرح شهرها در جهت کارایی و پاسخ گویی بیش تر به نیازهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه داشته است. این مقاله، رویکردهای غالب به شهرهای اسلامی را به منظور تدقیق و همگرایی آن ها به رویکردی جامع و فراگیر مورد توجّه قرار داده است؛ به طوری که همة جوانب تأثیرگذار بر شکل ساختاری شهر را در برگیرد. برای دستیابی به رویکرد مذکور، مرور ادبیات و اسناد مرتبط با موضوع و بررسی محتوایی آن ها مبنای انجام این مطالعه بوده است. نتایج حاكی از آن است كه نحوة شکل گیری اصول طر ّاحی شهر اسلامی ـ تاریخی عمدتاً به ارزش ها و اعتقادهای فرهنگی اسلام که ریشه در ماهیّت احکام اسلامی داشته است، بستگی دارد؛ به طوری که جنبه های گوناگون زندگی مسلمانان و از جمله ساخت سکونت گاه ها را نیز تحت تأثیر قرار داده است. جدای از این که مفهوم شهر اسلامی به عنوان مدلی قابل استناد برای پهنة وسیع سرزمین های اسلامی، به دلیل عدم پاسخ گوی به تنوّع اجتماعی ـ مکانی آن نقدپذیر است، این مقاله آشکار می سازد که ساختار شهر اسلامی ـ تاریخی عمدتاً وابسته به مکان است و لازم است اصول طرّاحی آن از طریق نظم طبیعت به عنوان بستر اوّلیة فرم دهی و اعتقادهای فرهنگی ـ مذهبی و اصول اجتماعی (سازمان اجتماعی) مورد کنکاش قرار گیرد. این بدان معنی است که رویکرد اجتماعی ـ مکانی در بررسی شهرهای اسلامی ـ تاریخی قابل توجّه است.

واژگان کلیدی

شهراسلامی، شهرهای اسلامی ـ تاریخی مسلمانان، رویکرد مکانی ـ اجتماعی، عوامل شکل دهنده،

تحول کارکردهای فرهنگی فضاهای شهری تهران

نویسندگان:  محمدتقی رهنمایی مهدی عباس زاده (نویسنده مسئول)

صفحات از: 77 - 88

 تعداد بازدید:  67

 تعداد دانلود:  19

چکیده

کارکرد فرهنگی فضای شهری و توان پاسخگویی آن به نیازهای فرهنگی شهروندان، نه تنها با نگرش بر فضاهای ویژه فعالیت های فرهنگی و نوع و تعداد آنها قابل بررسی نیست، بلکه مستلزم توجه به روابط متقابل عناصر فرهنگی و فضای شهری در کلیت آن است. همراه با تحول در ابعاد اجتماعی و کالبدی فضای شهری و بردارهای مؤثر بر آن، عناصر فرهنگی مرتبط با آن نیز متحول می شوند. در این مقاله فرایند تحول کارکردهای فرهنگی فضاهای شهری تهران در گذار از یک شهر سنتی کوچک به یک مادر شهر مدرن، با روش تحلیل ثانویه مورد بررسی قرار می گیرد. موضوع محوری مقاله بر چگونگی تاثیر فرآیندهای تحول در ابعاد کالبدی و اجتماعی فضای شهری تهران بر کارکردهای فرهنگی متمركز است. در این بررسی بر دو موضوع تأکید می شود: 1- در الگوهای مصرف فرهنگی و به تبع آن فضاهای فرهنگی چه تغییری ایجاد شده است 2- همراه با تحولات فضایی شهر تهران، چه تغییری در روابط فعالیت های فرهنگی، فضای شهری و جایگاه فضاهای فرهنگی و فعالیت های فرهنگی شهر ایجاد شده است. تحول کارکردهای فرهنگی فضای شهری تهران از یک سو بر تعدد وتنوع فعالیت های فرهنگی و فضای آن افزوده و از سوی دیگر در نتیجه نگرش های کارکردگرایانه و برتری عملکردهای تجاری، فرصت كمتری را در مقایسه با شهر سنتی، برای ایفای کارکردهای فرهنگی فراهم نموده است.

واژگان کلیدی

کارکردهای فرهنگی، فضای شهری، فضاهای فرهنگی، پهنه مرکزی تهران،