دریافت Xml شماره جاری  
 پاییز   1396 - شماره (29)- سال 8  میزان بازدید : 2749

تحلیلی بر استفاده از منابع دینی در تحقیقات حوزة شهرسازی اسلامی

نویسندگان:  کاظم افرادی بهناز امین زاده گوهرریزی (نویسنده مسئول)

صفحات از: 5 - 20

 تعداد بازدید:  166

 تعداد دانلود:  149

چکیده

نقش پژوهش‌های حوزة شهرسازی اسلامی، مانند سایر حوزه‌های علمی، در زمینه‌سازی برای تحقّق عملی آن حساس و راهبردی به نظر می‌رسد. با این وجود، بروز سهو و خطای فکری در نحوة برداشت دیدگاه‌های شهرسازی از گزاره‌های معرفت دینی، یکی از چالش‌هایی است که نه تنها می‌تواند عدم تحقق و آرمانی ماندن شهرسازی اسلامی را تشدید کند، بلکه می‌تواند سایر پژوهشگران را به مسیری اشتباه سوق دهد. با توجّه به خطر اشاره شده، که در این نوشتار به عنوان مساله تحقیق مطرح است، چگونه می‌توان در حوزة پژوهش در شهرسازی اسلامی گام برداشت و کم‌تر دچار سهو فکری شد؟ این نوشتار با هدف کمک به ساختارمندتر شدن تحقیقات حوزة شهرسازی اسلامی و با روش توصیفی-تحلیلی ابتدا «یک نظام» برای «پژوهش در شهرسازی اسلامی» ارائه می‌دهد. سپس این نوشتار برداشت‌های شهرسازانة هفت مقالة منتخب در حوزة شهرسازی اسلامی را با پنج معیار مستخرج از نظام مذکور مورد بررسی قرار می‌دهد. روش گردآوری داده‌ها با اتکا به مطالعات کتابخانه‌ای، گزینش مقاله‌ها از طریق ارائة چهار معیار و تحلیل یافته‌ها به صورت مقایسه‌ای انجام شده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که دیدگاه‌های کلانِ شهرسازی برداشت شده در مقاله‌های مورد بررسی، اختلاف چندانی با معیارهای منتخب ندارند و در بیش‌تر موارد با آن معیارها هماهنگ و همخوان هستند. در عین حال، مشاهده شد که مواردی چون «موضوعیت نداشتن استفاده از منابع دینی» و «نبود ارتباط موضوعی بین گزارة استفاده شده و دیدگاه برداشت شده» سبب استنتاج‌های متفاوت شده است. این موارد گاه به صورت زنجیره‌ای باعث بیش‌تر شدن تفاوت میان استنتاج‌ها شده است. هم‌چنین نتایج نشان می‌دهد که قرآن به عنوان اصلی‌ترین منبع برای استنباط دیدگاه‌های شهرسازی استفاده و به سایر منابع توجّه کم‌تری شده است.

واژگان کلیدی

پژوهش شهرسازی، نظام معرفت دینی، برداشت‌های شهرسازانه

ارائة فرایند طرّاحی شهری بهینة پیاده‌راه‌ها از طریق تحلیل تطبیقی تجارب داخلی و بین‌المللی مطالعة موردی: خیابان بروارد امریکا، خیابان جرج استرالیا، خیابان صف و بلوار درختی ایران

نویسندگان:  علیرضا صادقی (نویسنده مسئول) مسعود دادگر علی پورجعفر نگین نشاط عفتیان

صفحات از: 21 - 36

 تعداد بازدید:  159

 تعداد دانلود:  83

چکیده

موقعیّت و شرایط هر پروژه پیاده‌راه‌سازی فرایند برنامه‌ریزی و طرّاحی شهری مختص به خود را می‌طلبد، اما وجود تفاوت‌های ساختاری کلان در فرایند پروژه‌هایی که از یک جنس هستند، چندان مطلوب به نظر نمی‌رسد. از این ‌رو، هدف اصلی پژوهش حاضر، ارائه الگویی بهینه برای فرایند برنامه‌ریزی و طرّاحی شهری پروژه‌های پیاده‌راه‌سازی (شامل گام‌های فرایند و روشهای قابل‌استفاده در هر گام) در کشور است. روش تحقیق پژوهش، تطبیقی (مقایسه‌ای) است و از طریق آن تلاش شده‌ است با شناخت، مقایسه و ارزیابی کیفی ابعاد و گام‌های مختلف فرآیند پیاده‌راه‌سازی نمونه‌های موردی داخلی و بین‌المللی، هدف اصلی تحقیق محقّق شود. پروژه‌های موفق پیاده‌راه صف (سپهسالار) و خیابان درختی در ایران، خیابان بروارد در آمریکا و خیابان جرج در استرالیا، نمونه‌های موردی این تحقیق هستند. موقعیّت مکانی، تنوّع محل قرارگیری، بازه زمانی اجرای پروژه و دسترسی به فرایند جامع طرّاحی شهری ازجمله دلایل انتخاب این نمونه‌ها است. نتیجة حاصل از این پژوهش، تبیین فرایند برنامه‌ریزی و طرّاحی شهری پیاده‌محور در دو سطح چشم‌انداز‌سازی و عملیاتی‌سازی است. گام‌های اصلی فرایند پیشنهادی در مرحله چشم‌انداز‌سازی شامل تبیین چشم‌انداز یا هدف اولیه، مشخّص کردن قلمرو مطالعات و تدوین راهبرد‌ها، شناخت، تحلیل و تدوین چشم‌انداز یا هدف نهایی است. در مرحله عملیاتی‌سازی گام‌های اصلی فرایند پیشنهادی عبارت‌اند از تدوین اهداف خرد، تبیین سیاست‌ها و اهداف عملیاتی، مشخّص نمودن تشکیلات و مدیریت اجرا و مشارکت و ارائه دستور کار.

واژگان کلیدی

خیابان، پیاده‌راه (خیابان پیاده‌محور)، فرایند طرّاحی شهری

مطالعۀ چگونگی ارتباط مراسم آیینی عزاداری ایام محرّم و شهر نایین

نویسندگان:  یوسف یوسفی میترا آزاد مهدی سلطانی محمدی (نویسنده مسئول)

صفحات از: 37 - 50

 تعداد بازدید:  169

 تعداد دانلود:  58

چکیده

برگزاری آیین و رسوم مختلف در هر جامعه‌ای تقویت‌کنندۀ پیوندهای اجتماعی آن جامعه محسوب می‌شود. در این میان در فرهنگ شیعه مراسم عزاداری ایام محرّم دارای اعتبار معنایی با ارزشی است و زمینه‌ساز مجموعه‌ای از آیین‌هایی شده که به مرور عملکردهای اجتماعی متنوعی یافته و جزئی از فرهنگ عامه شده است. در دورۀ قاجار به دلیل نقشی که مذهب و مراسم مذهبی در حیات اجتماعی این دوره پیدا کرد، مکان‌هایی خاص برای برگزاری این مراسم که -مهم‌ترین آنها آیین‌های عاشورایی بود- به وجود آمدند. در نایین نظام فضایی میدان- حسینیّه (متشکل از میدان‌های بدنه‌سازی شده و قالب کالبدی حسینیّه)، تحت تأثیر این آیین‌ها در دورۀ قاجار ایجاد شد. مقالة حاضر در پی تبیین نحوۀ تعامل مراسم و مناسک آیینی به ویژه مراسم عزاداری ایام محرّم و صفر به عنوان عامل هویّتی و فرهنگی با شهر نایین است . در تعامل بین آیین‌های عاشورایی و شهر نایین، نتایج پرسشنامه‌ها در کنار تحلیل‌های نظری نشان داد که از لحاظ ویژگی‌های کالبدی باعث ایجاد عناصر و فضاهایی خاص در دورۀ قاجار در نایین شده (میدان- حسینیّه‌های هفت‌گانه) که به عنوان مهم‌ترین فضا و عنصر آیینی به فضای شهری مراکز محلّه‌ها شکل داده و عاملی مهم در ساختار نظام فضایی و انسجام کالبدی آن به شمار می‌روند. هم‌چنین آیین‌های عزاداری به دلیل این‌که منطبق با باورها و اعتقادهای ساکنان شهر است، باعث معنادار شدن فضاهای مرتبط با آن شده و در هویّت‌بخشی به فضاها و حس تعلّق به آنها تأثیرگذار بوده است. اجرای این آیین‌ها در همۀ ابعاد با نقش‌پذیری و شرکت گستردۀ مردم انجام می‌پذیرد و در نتیجه تجربۀ این کار گروهی در انجام امور و هماهنگی با یکدیگر، زمینه‌ساز ایجاد انسجام اجتماعی و همبستگی محلی درگسترۀ برگزاری آن می‌شود.

واژگان کلیدی

آیین‌های عاشورایی، میدان- حسینیّه، فضای شهری، نایین

بررسی مقایسه ای مساجد عربی- اسلامی با مساجد ایرانی- اسلامی مطالعة موردی: مسجد کبیر خارطوم و مسجد عتیق شیراز

نویسندگان:  علی احمدیان کیسمی ناهیده گندمی کال (نویسنده مسئول) حمید آیتی کامبیز ملایی محمدرضا بزرگی

صفحات از: 51 - 64

 تعداد بازدید:  297

 تعداد دانلود:  147

چکیده

ابنیه و اماکن مذهبی به‌ویژه مساجد شهرهای اسلامی مانند خارطوم و شیراز، تشابه‌ها و تفاوت‌هایی با همدیگر دارند. بررسی گذشتۀ تاریخی این دو شهر، نشان می‌دهد که در چارچوب مکانی و زمانی (از سدۀ نوزدهم به اين سو)، با توجّه به سلطه استعمار مسجد کبیر از ويژگي‌هاي سنتّي‌اش دچار گسست شده است. در قارۀ آفريقا به‌ویژه در کشور سودان، به همراه تسلط استعمار و امپرياليسم فرانسوی، روسی و انگليسی، دگرگون‌سازی‌های ژرف و مؤثّری در فرهنگ شهرسازی و پيکر بومی ابنیه و اماکن عربی- اسلامی روی داده است. اما مساجد ایرانی- اسلامی، به ویژه مسجد عتیق، چنین گذشته‌ای را تجربه نکرده‌اند. علاوه براین تفاوت‌ها که نشان‌دهندۀ بُعد تشخّص شهری است، با تأکید بر بُعد فضای عبادی، تشابه‌های بین این دو مسجد، آشکار می‌شود. هدف از این نوشتار بررسی و شناخت شاخص‌های افتراق و تشابه مساجد کبیر خارطوم و عتیق شیراز است. روش تحقیق در این مقاله به شیوۀ استدلال منطقی (مفهوم به مصداق) است. بدین منظور در ابتدا به مبانی نظری مسجد در دو بعد عبادی و تشخّص شهری پرداخته، سپس ویژگی‌های هرکدام از مساجد جامع دو شهر خارطوم و شیراز بررسی و در پایان وجوه افتراقی و تشابه آنها مشّخص شده است. نتایج به‌دست آمده بیانگر وجود تشابه بسیار بالایی از لحاظ شاخص‌های بعد عبادی مانند وحدت، اتصال صفوف، عدالت در ارزش‌گذاری فضاها است. نتایج و نیز مبانی نظری مبین این نکته مهم هستند که شاخص‌های تعریف شده می‌توانند مبنایی برای وجه اشتراک مساجد اسلامی در دو بعد ایرانی و عربی باشند، هم‌چنین به‌لحاظ بعد تشخّص شهری، دو مسجد با هم تفاوت بسیاری داشته‌اند.

واژگان کلیدی

مساجد ایرانی- اسلامی، مساجد عربی- اسلامی، مسجد کبیر، مسجد عتیق، خارطوم، شیراز

تبیینی اکتشافی از کارکردپذیری وقف در شهرهای دورۀ اسلامی مطالعۀ موردی: شهر ایرانی در قرون نخستین و میانی

نویسندگان:  محسن عسکری حسن احمدی (نویسنده مسئول) ناصر براتی

صفحات از: 65 - 80

 تعداد بازدید:  177

 تعداد دانلود:  101

چکیده

سُنَّتِ حسنۀ دینی وقف و نحوۀ ارتباط آن با شهر، با وجودِ کارکردهای مختلف آن در شهرهای دورۀ اسلامی، تا کنون مورد توجّه جِدّی اندیشه‌مندان داخلی قرار نگرفته است. هدف این پژوهش؛ ارائه یک مدل تبیینی از چرایی، چگونگی شکل‌گیری و عملکردِ وقف در شهر گذشته ایرانی در قرون نخستین و میانی تاریخ ایران تا دورۀ صفویه است. در این پژوهش، دستیابی به یک مدل مفهومی و نظری مطلوب برای تبیین هم‌پیوندی وقف و شهر، شناسایی نیروها، جریان‌ها و الگوهای عُمده‌ اوقاف و نیز کارکردها و ابعادِ متفاوتِ وقف مورد توجه قرار گرفته‌اند. در این مطالعه، از یک مدل نظری چهار لایه‌ای استقرایی مُبتنی بر رویکرد پژوهش آمیخته و روش اکتشافی استفاده شده است. راهبرد پژوهش تاریخی و تکنیک تحلیل محتوا جهت‌دهندۀ مسیر پژوهش بوده‌اند. نتایج نشان می‌دهد، نهاد وقف در بستری تاریخی شکل گرفته و متأثر از مجموعۀ عواملِ مختلف دینی، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و کالبدی بوده است. در الگوی تبیینی معرفی شده، ابتدا ماهیّتِ دوگانۀ وابسته و مستقلِ وقف شناسایی شده و سپس مدلِ تبیین بر سه لایۀ کلان، میانی و خُرد مطابق چارچوب نظری پژوهش استوار شده است. در مدلِ تبیین پژوهش نیز از مفروضات «نظریۀ نِسبیَّت عام اینشتین» و هم‌چنین آراء و عقاید «پیر بوردیو» استفاده شده است. در این میان، ماهیَّت وابستۀ وقف متأثر از سه جریانِ عمدۀ «مولِّفه‌های دینی- فرهنگی شهرهای دورۀ اسلامی»، «عوامل مُحرِّک» و «تحوّلات درون‌زا» بوده است. ماهیّت مستقل وقف نیز مبتنی بر وجود میدانی از نیروهای مختلف است که یک «مِدار گرانشی وقف» را تشکیل داده است. بیش‌ترین تأکید اوقاف در قرون یاد شده، بر ساختِ مساجد بود و املاک و روستاها نیز گروه غالبِ موقوفه‌ها هستند. ابعاد وقف ناظر به سه بُعد «دینی- مذهبی»، «اقتصادی» و «کالبدی» است که کارکردهای «دینی و مذهبی» بارزترین کارکرد وقف در شهر گذشته ایرانی بوده است. از بُعد درونی، «کارکردهای هم‌گرابخش»؛ بیش‌ترین تأثیر را برای هم‌افزایی نیروهای متأثر شکل‌دهندۀ وقف داشته است. هم‌چنین وقف برای حکومت «کارکردهای سیاسی»، و برای شهر و حوزۀ نفوذ آن «کارکرد پایداری» داشته است. بدین ترتیب ابعاد جدیدتری از این نهادِ قدرتمند دینی شناسایی و جایگاه آن در لایه‌های تاریخ کهن شهر ایرانی- اسلامی، تدقیق و خلاء موجود پُر شده است.

واژگان کلیدی

وقف، شهر ایرانی، تبیین اکتشافی، کارکردپذیری

تأثیر شکل کالبدی بلوک های شهری بر خُرداقلیم فضاهای باز شهری در اقلیم گرم و خشک مطالعة موردی: شهر یزد

نویسندگان:  مرجان منتظری لعلا جهانشاهلو (نویسنده مسئول) حمید ماجدی

صفحات از: 81 - 92

 تعداد بازدید:  205

 تعداد دانلود:  142

چکیده

با توجّه به وجود رابطة متقابل و تنگاتنگ بين ساختمان‌ها و محيط خارجي آنها، عواملی چون ساخت و بافت شهری، شكل، ارتفاع و اندازة بناها، جهت‌گیری خيابان‌ها و ساختمان‌ها، مصالح، سطح فضاهاي باز و پوشش گیاهی اقليم خرد شهری را تحت تأثیر قرار می‌دهند. به عبارتی، هر عنصر انسان‌ساخت شهري در بالا و اطراف خود، اقليم مصنوعي خاصي پديد می‌آورد كه همواره با آن در ارتباط متقابل قرار می‌گيرد. شکل شهر و اجزا و عناصر تشكيل‌دهندة آن علاوه بر این‌که می‌توانند بر كيفيّت فضاهاي شهری اثر بگذارند، كيفيّت هواي شهر را نيز می‌توانند تغيير دهند؛ به نحوی که تمركز يا پراكندگي عناصر آلوده‌كنندة هوا كه از مسائل عمدة شهرهاي امروز دنيا است و به جريان‌هاي جوي و تشكيل جزاير حرارتي در داخل شهر بستگي دارد، نيز به نوبة خود تحت تأثير شكل شهر قرار می‌گيرد. مقاله حاضر با هدف بررسی نقش شکل شهری بر خُرداقلیم و ایجاد آسایش حرارتی برای کاربران فضا، تدوین شده و با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی در بخشی از اراضی 17.5 هکتاری سیلو شهر یزد انجام گرفته است. در مرحله اول با روش شبیه‌سازی با استفاده از نرم افزار انوی‌مت، پارامترهای اقلیمی چون دمای هوا، سرعت باد، میزان دمای متوسط تابشی، رطوبت نسبی در گرم‌ترین روز سال 1394 برای سایت محاسبه و سپس آسایش حرارتی بر اساس شاخص فانگر PMV برای گروه مشخّص برآورد شد. در مرحلة دوم 24 سناریوی پیشنهادی با توجّه به نحوة ترکیب توده و فضا و جهت قرارگیری، شبیه‌سازی شد تا از طریق مقایسة آسایش حرارتی مناسب‌ترین شکل شهری از نظر هم‌جواری توده و فضا و چینش قطعات و جهت‌گیری برای شرایط آب و هوایی یزد شناسایی شود. نتایج نشان می‌دهد شکل شهری حیاط مرکزی با جهت‌گیری شمال‌غربی-جنوب شرقی مناسب‌ترین شکل شهری برای شهر یزد است و حداکثر شرایط آسایش حرارتی را برای عابران پیاده فراهم خواهد کرد.

واژگان کلیدی

شکل کالبدی شهری، خرده اقلیم، فضاهای شهری، آسایش حرارتی، یزد

شماره های پیشین
 دوره هشتم (تعداد شماره: 4)
 دوره هفتم (تعداد شماره: 4)
 دوره ششم (تعداد شماره: 4)
 دوره پنجم (تعداد شماره: 4)
 دوره چهارم (تعداد شماره: 4)
 دوره سوم (تعداد شماره: 4)
 دوره دوم (تعداد شماره: 4)
 دوره اول (تعداد شماره: 4)
شناسنامه نشریه

 نام نشریه

مطالعات شهر ایرانی اسلامی

 صاحب امتیاز

پژوهشکده فرهنگ، هنر و معماری

 مدیر مسئول

دکتر حمید آیتی

 سردبیر

دکتر احمد پوراحمد

 رتبة نشریه

علمی- پژوهشی

 موضوع نشریه

معماری و شهرسازی


 معاون سردبیر

دکتر حمیدرضا بابایی

 مدیر داخلی

مهندس مسعود دادگر

 مدیر اداره نشریات علمی

مهندس منصور ندیری