دریافت Xml شماره جاری  
 پاییز   1395 - شماره (25)- سال 7  میزان بازدید : 1633

آسایش اقلیمی در میدان نقش جهان

نویسندگان:  علی شهابی نژاد (نویسنده مسئول) رضا ابوئی محمود قلعه نویی

صفحات از: 5 - 16

 تعداد بازدید:  70

 تعداد دانلود:  91

چکیده

میدان نقش جهان یکی از میدان های تاریخی مطرح جهان است که از منظر معماری و طرّاحی شهری دارای ویژگی های برجسته ای است. یکی از موضوع‌های مهم در این باره مبحث آسایش اقلیمی است که در دورة صفویه به طرز شایسته‌ای در ساختار میدان مورد توجّه قرار گرفته بود، اما بر اثر دگرگونی های تاریخی و مداخلات نا به جا در ساختار میدان، در حال حاضر این کیفیّت محیطی در میدان در وضعیّت نامطلوبی قرار گرفته است. در این مقاله تلاش شده تا با اتکا بر اسناد تاریخی عوامل مؤثّر در ایجاد آسایش اقلیمی در میدان دورة صفویه که همان وضعیّت اصیل و اولیّة میدان است و نیز وضع موجود میدان از منظر آسایش اقلیمی به همراه مقایسه تطبیقی از وضعیّت میدان در این دو دوره مورد بررسی قرار گیرد. هدف از این مطالعات علاوه بر مستندسازی وضعیّت کیفیّت آسایش اقلیمی میدان در گذشته، زمینه‌سازی مطالعاتی و تاریخی برای رسیدن به راه‌کارهایی برای بهبود این کیفیّت در وضع موجود است به نحوی که بتوان از نتایج این تحقیق در طرح‌های اجرایی مرتبط با فضای باز میدان بهره  برد. روش تحقیق، تحلیلی ـ تاریخی و مبتنی بر اسناد، متون، تصاویر تاریخی و نیز برداشت های میدانی از میدان و در مواردی استفاده از مدل‌سازی رایانه ای است. نتایج نشان می‌دهد که در طرح اندازی میدان در دورة صفویّه از طریق عوامل کالبدی هم‌چون بازار سرپوشیده و بدنة محصور کننده و استفاده از عناصر طبیعی شامل آب جاری و درخت در فضای باز میدان و نیز استفاده از تجهیزات مکمل هم‌چون اتاقک های چوبی نیمه باز و خیمه و خرگاه در فضای باز میدان، شرایط مطلوب اقلیمی در فضای میدان به‌وجود آمده بود. در وضع کنونی بر اثر دگرگونی های تاریخی، برخی از عوامل پیشین ایجاد آسایش اقلیمی در میدان شامل درخت و نهر جاری، عملکرد سابق خود را از دست داده اند و عواملی جایگزین هم‌چون سطوح چمن کاری ایجاد شده اند که فاقد اصالت تاریخی و عملکرد بهینه هستند.

واژگان کلیدی

میدان نقش جهان، آسایش اقلیمی، عوامل اقلیمی، عناصر طبیعی

کاربست مفهوم انعطاف پذیری در مدارس دورة اسلامی (مطالعة موردی؛ مدارس شهر قزوین)

نویسندگان:  شیما فعلی حسین سلطان زاده (نویسنده مسئول)

صفحات از: 17 - 28

 تعداد بازدید:  83

 تعداد دانلود:  75

چکیده

دانش در اسلام جایگاهی بلند دارد. از همین‌رو مسجد از دیرباز تاکنون در کنار کارکرد عبادت پروردگار، مکان گردهم‌آیی مسلمانان و کسب علم بوده است. اگر هستة مرکزی دانش اسلامی را در مساجد بدانیم، می‌توان مدارس علمی و دینی را در رابطة مستقیم با مساجد ـ چون شعبه‌هایی از آن هستة مرکزی ـ به‌شمار آورد. هم بدین دلیل است که معماری مدارس علمی در به معماری مساجد اسلامی شباهت دارد و در طول گذشت ایام، مساجد و مدارس با کاربری یکسان و مؤثر سهمی به‌سزا در نشر و ترویج مبانی معرفتی قرآن و اسلام داشته‌اند. این مقاله در نظر دارد تا با بررسی مدارس دورة اسلامی و ویژگی‌های آن به آزمون کیفیّت انعطاف‌پذیری در این مدارس بپردازد. روش تحقیق از حیث هدف، کاربردی و از بعد روش، توصیفی ـ تحلیلی مبتنی بر تحلیل محتوا است. هدف از این پژوهش کاربست کیفیّت انعطاف‌پذیری در مدارس دورة اسلامی و مقایسة تطبیقی آن است؛ به عبارت دیگر، این مقاله در نظر دارد تا کیفیّت انعطاف‌پذیری و مؤلّفه‌های آن را از بعد شکلی و عملکردی در مدارس دورة اسلامی مقایسه نماید. نمونة موردی مطالعه مدارس دورة اسلامی در شهر قزوین است.نتایج نشان می‌دهد که در مدارس دورة صفویّه تنوّع‌پذیری شکلی و تطبیق‌پذیری عملکردی و در مدارس دوره قاجار بیش تر تنوّع‌پذیری فرمی و شکلی مورد نظر بوده است. این نکته در پلان بنا و عملکرد داخلی بنا مشهود است.

واژگان کلیدی

انعطاف‌پذیری، مدرسه، دورة اسلامی، قزوین

بازیابی ساختار فضایی شهر تاریخی ساوه با اتکای به آثار معماری و شواهد باستان شناسانه

نویسندگان:  حسن کریمیان مریم رحیم نژاد (نویسنده مسئول)

صفحات از: 29 - 42

 تعداد بازدید:  64

 تعداد دانلود:  68

چکیده

بی تردید بافت قدیم شهرها را می توان حافظۀ تاریخی آن‌ها به‌حساب آورد. این مجموعه ها، گنجینه های گران‌بهایی از تاریخ تمدن ملّت ها را در خود جای داده و سخاوتمندانه، فرهنگ، اعتقادات مذهبی، فنون و هنرهای سازندگان خود را در اختیار محقّقان قرار می دهند. بدین سبب است که هرگونه اقدامی در جهت خدشه وارد کردن به این آثار را می‌توان به‌مثابه تخریب حافظة شهر محسوب داشت. در این میان، ساوه از نادر شهرهایی است که بافت تاریخی ارزش مند آن، آثار و بناهای مربوط به قرون اولیۀ اسلامی تا روزگار پهلوی را در خود حفظ نموده است. به رغم اهمیّت شهر ساوه در شکل گیری تحولات تاریخی ایران در دوران اسلامی، مطالعات باستان شناسی مستمر و هدفمندی در بافت تاریخی آن به ثبت نرسیده و پرسش های فراوانی در خصوص ویژگی های ساختار فضایی این شهر تاریخی بی پاسخ باقی مانده است. اگرچه بافت تاریخی این شهر به دلایلی نظیر جنس نامناسب و دوام کم خاک، سیل و زلزله های متعدّد و بیش تر از همه ساخت و سازهای بی ضابطه، آسیب فراوان دیده است، لیکن تعدادی از بناهای تاریخی ارزش مند آن به ‌اندازه‌ای سالم مانده اند که با گاه نگاری و مطالعة چیدمان فضایی آن‌ها می‌توان سازمان فضایی شهر را بازیابی نمود. در نیل به این هدف، تلاش گردید تا ضمن بهره برداری از کلیۀ منابع مکتوب مرتبط با شهر ساوه، تمام بناهای تاریخی آن مستندسازی و ویژگی های آن‌ ثبت و ضبط گردد. هم چنین کلیۀ عوامل اثرگذار بر رشد و توسعة شهر (نظیر وضعیت توپوگرافی، شیب شهر، جهت وزش باد، شبکه های ارتباطی، سیستم های آب رسانی و ...) مشخص‌ شده‌اند. در نتیجۀ این پژوهش مشخص گردید که هستۀ اولیۀ شهر در محدودۀ جنوبی آن شکل پذیرفته و در قرون میانی اسلامی (5 تا 9 ﻫ .ق) بر پیرامون مسجد جامع سلجوقی توسعه یافته است. هم چنین مشخص گردید که به روزگار صفوی شهر ساوه به جانب شمال و در دوران قاجار نیز شهر به جهت شمال غرب، گسترش داشته است.

واژگان کلیدی

شهر ساوه، مسجد جامع ساوه، تپۀ آسیاباد، باستان شناسی ساوه

ارائه الگوی نوسازی بافت تاریخی بیرجند با رویکرد ایرانی - اسلامی

نویسندگان:  احمد پوراحمد (نویسنده مسئول) کرامت اله زیاری مهدی قرخلو مهدی وفایی فرد

صفحات از: 43 - 56

 تعداد بازدید:  62

 تعداد دانلود:  81

چکیده

بافت تاریخی شهر ایرانی - اسلامی با ارزش کالبدی و فرهنگی نهفته در خود، از هویّت شهری بالایی برخوردار است، در نتیجه حفظ بافت های تاریخی شهرها به عنوان هویّتی ضروری برای ادامه حیات شهرها لازم است. بر همین اساس در این پژوهش به ارائه الگوی جهت نوسازی بافت تاریخی بیرجند با رویکرد ایرانی - اسلامی و با استفاده از شاخص های چون حس امنیّت، حد و حریم، توازن، ارتباط با طبیعت، قانون مندی پرداخته شده است. روش تحقیق حاضر از نوع تحلیلی - توصیفی و هدف اصلی آن شناسایی الگوی نوسازی مبتنی بر رویکرد ایرانی - اسلامی بوده است. مدل تحقیق مورد استفاده برمبنای تکنیک SWOT و وزن دهی با روش AHP برای بررسی وضعیت موجود بافت و شناسایی الگوی مناسب بوده است. نتایج حاصل از این تحقیق نشان داد که مهم ترین نقاط قوت، ضعف بافت تاریخی بیرجند مربوط به عواملی است که از هویّت تاریخی آن نشات می گیرد و مهم ترین اولویت های مربوط به هویّت تاریخی آن بوده که لزوم نوسازی با رویکردی مبتنی بر شهر ایرانی - اسلامی در بافت تاریخی بیرجند امری ضروری به نظر می رسد. اما با مطالعه ویژگی های بافت و الگوهای موجود می توان دریافت که هویّت تاریخی آن با هیچ یک از الگوهای نوسازی که امروز از آنها استفاده می شود سازگار نبوده و نمی توان از الگوی واحدی و خاصی استفاده نمود. بنابراین الگوی پیشنهادی تحقیق حاضر مبتنی بر تلفیق و استفاده ترتیبی از سه الگوی محرومیت زدایی، حفظ هویّت و شهرسازی بومی و تلفیق شهرسازی مدرن با سنتی است. نتایج حاصل از این مطالعه می تواند برای نوسازی و بهسازی طیف گسترده ای از مدیران شهری و برنامه ریزان مانند شهرداری ها، وزارت راه و شهرسازی استفاده شود.

واژگان کلیدی

بافت تاریخی، نوسازی، الگوی ایرانی- اسلامی، بافت تاریخی بیرجند

تقابل شهر ایرانی- اسلامی با چالش های شهری هزاره سوم

نویسندگان:  جملیه توکلی نیا حسن محمدیان مصمم (نویسنده مسئول) سعید ضرغامی قهرمان رستمی

صفحات از: 57 - 70

 تعداد بازدید:  103

 تعداد دانلود:  100

چکیده

در هزارۀ سوم (با نام سدۀ شهر و شهرنشینی)، از یکسو نیروهای صنعتی و علمی سترگی پا به عرصه‌ زندگی نهاده‌اند که فرصت‌های منحصری به جهانیان ارزانی داشته اند و از دیگر سو، نشانه‌هایی از زوال در شهرها، به ویژه شهرهای اسلامی، به چشم می آید که حتی در تاریک‌ترین دوره‌ تمدن بشری دیده نشده است. بر این پایه، پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش اسنادی و رویکرد تفسیری، تلاش کرده تا ضمن تبیین چالش‌های شهری هزاره سوم در چهار بُعد محیط‌زیستی، اجتماعی، فرهنگی و کالبدی، به بررسی ماهیّت شهر اسلامی و ویژگی‌های آن بپردازد و در پایان، راه کارهای شهر ایرانی- اسلامی در تقابل با این چالش ها را شناسایی و ارائه کند. نتایج پژوهش، حاکی از آن است که شهر ناب ایرانی- اسلامی از ویژگی‌های منحصربه‌فردی از جمله محلّه های خوداتکا با کاربری مختلط و پیاده‌‌محور، عدالت محیط‌زیستی، عدم تبعیض و عدالت‌محوری، تنوّع، عدم تفکیک فضایی، طبیعت‌گرایی، مسکن مناسب و در استطاعت، معماری خاص و سازگار با اقلیم، امنیّت پایدار، مشارکت و همبستگی اجتماعی، تکثّرگرایی، اجتناب از زیاده‌روی و اسراف و جاری بودن سنّت‌ها و احکام گوناگون تقلیل و ریشه‌کن کردن فقر برخوردار است که می‌توانند در اغلب موارد در برخورد با چالش‌های شهری هزاره سوم موفق عمل نمایند.

واژگان کلیدی

شهر ایرانی- اسلامی، هزاره سوم، چالش‌های شهری

تحلیلی بر بافت های سنتی و جدید و ارائه شاخص های بومی برنامه ریزی توسعه شهری (مطالعه موردی؛ بافت تاریخی و شهرک امیرکبیر اراک)

نویسندگان:  حمیدرضا تلخابی علی شماعی (نویسنده مسئول) زهره داودپور اصغر شکیبایی

صفحات از: 71 - 82

 تعداد بازدید:  86

 تعداد دانلود:  80

چکیده

هدف این پژوهش بررسی و تحلیل نمونه ای از محلات بافت تاریخی و بافت جدید شهر اراک و تطابق آن با معیارهای شهر ایرانی - اسلامی و رشد هوشمند به‌منظور دستیابی به شاخص های شهرسازی بومی است. روش پژوهش توصیفی- تحلیلی با بهره گیری از مدل ANP است. جمع آوری داده ها به دو روش اسنادی و پیمایشی با استخراج معیارها و شاخص های مربوطه بوده و اولویت بندی، تدوین چشم انداز و ارائه راهبردها به‌منظور دستیابی به هدف پژوهش در بافت های موردمطالعه از طریق شاخص های تلفیقی صورت گرفته است. معیارهای استفاده‌شده در این پژوهش شامل فرایند مدیریت و برنامه ریزی، تراکم شهری، الگوی رشد کالبدی، ترکیب کاربری، انسان‌محوری، خدمات عمومی، حمل‌ونقل، ارتباطات، طراحی مناسب خیابان، فضای عمومی و... است. یافته ها و نتایج پژوهش گویای آن است که طراحی فضايي هسته تاریخی اراك برمبنای يك الگوي ايراني- اسلامي منطبق با اصول طراحی سازگار با محیط‌زیست، ترکیب کاربری ها، ارتباطات و انسان‌محوری، و خدمات و فضاهای عمومی مناسب شکل‌گرفته است، درحالی‌که محله جدید شهرک امیرکبیر تنها برمبنای نیاز سکونتی- خوابگاهی ساکنین و با لحاظ کردن بخشی از اصول تراکم، حمل‌ونقل و دسترسی، طراحی‌شده است. همچنین بر اساس نتایج مدل ANP مشخص گردید که معيارهاي اولويت دار تلفیقی- بومی به ترتيب شامل: برنامه ريزي هماهنگ با محيط  طبيعي، تركيب و تنوع كاربري ها، پیاده مداری، توزيع عادلانه کاربری های خدمات اجتماعی - فرهنگی و... از ضروریات برنامه ریزی توسعه شهری هستند. .

واژگان کلیدی

بافت‌های سنتی و جدید، شاخص‌های بومی، برنامه‌ریزی توسعه شهری، شهر اراک