دریافت Xml شماره جاری  
 زمستان   1394 - شماره (22)- سال 6  میزان بازدید : 1599

بازخوانی سازمان فضایی خانه بر اساس متون اسلامی به روش EBS و تطبیق آن با اولویت های روابط فضایی از دیدگاه الکساندر و لنگ

نویسندگان:  راضیه لبیب زاده (نویسنده مسئول) عبدالحمید نقره کار مهدی حمزه نژاد محمدعلی خانمحمدی

صفحات از: 5 - 22

 تعداد بازدید:  97

 تعداد دانلود:  102

چکیده

پژوهش حاضر در جست وجوی چگونگی تأثیرگذاری روابط خانواده در اسلام بر روابط میان عرصه های عمومی، نیمه عمومی و خصوصی و استقرار فضاهای درونی خانه و تطبیق آن ها با نظریّه های رایج در تبیین این روابط فضایی است. از آن جا که غالب نظام طرّاحی و آموزش آن در کشور ما امروزه تحت تأثیر نظریّه های طرّاحی رایج جهان پیش می رود. هدف این تحقیق بررسی تطبیقی دو نمونه از مهم ترین این نظریّه ها با آموزه های اسلامی به منظور شناسایی میزان تطابق آن ها با فرهنگ دینی و اعتقادی جامعة ما و به تبع ارتقای طرّاحی خانه است. برای پاسخ گویی به مسألة فوق، روابط خانوادگی توصیف شده در متون اسلامی بررسی و سازمان فضایی مؤثّر بر آن به روش استدلال منطقی تنظیم و با پرسش از خبرگان طرّاحی خانه افزایش اعتبار یافته های حاصل از بررسی های استدلالی صورت گرفته است. سپس مدل ارزش های طرّاحی سازمان فضایی خانه مبتنی بر مؤلّفه های روابط خانوادگی، و براساس مدل سنجش رابطة محیط-رفتار راپاپورت ارائه شده است. نظریّه های کریستوفر الکساندر و جان لنگ به عنوان نظریّه های مطرح جهان در این حوزه بررسی، مدل سازی و اولویّت های روابط فضایی از دیدگاه آن ها استخراج و با دیدگاه اسلامی به صورت تطبیقی بررسی شده است. روش تحقیق در این مرحله توصیفی- تحلیلی، استدلالی و تطبیقی است. بررسی های تطبیقی تفاوت های آشکاری را میان سازمان فضایی خانه اسلامی با الگوهای مطرح جهانی نشان می دهد. اگرچه نظریّه های لنگ و الکساندر نیز به دلیل تفاوت در جهان بینی با یکدیگر تطابق ندارند، بیش ترین تمایزات دیدگاه لنگ با اسلام در عرصة نیمه عمومی وخصوصی و الکساندر با اسلام در عرصة عمومی و خصوصی است. عمدة این تفاوت ها به دلیل ارزش های خانوادگی و اهداف فرهنگی متفاوتی است که در اسلام مد نظر است. تحقق روابط خانوادگی در اسلام نیازمند تحوّل در سازمان فضایی خانه و تغییر در سبک زندگی است که می تواند تجلّی ارزش های فرهنگی مد نظر اسلام را در جامعه به دنبال داشته باشد.

واژگان کلیدی

آموزه های اسلام، خانواده، مدل ارزش های طرّاحی، سازمان فضایی خانه

تبیین معیارهای بومی سازی شاخص های مکانی فضای شهر خلاق با رویکرد ایرانی ـ اسلامی

نویسندگان:  رضا مختاری ملک آبادی نفیسه مرصوصی اسماعیل علی اکبری داود امینی (نویسنده مسئول)

صفحات از: 23 - 40

 تعداد بازدید:  142

 تعداد دانلود:  119

چکیده

شهر خلاق نظریّه ای است که در چارجوب شکوفایی شهری مدنظر برنامه ریزان شهری قرار گرفته است. شهر خلاق به دانه ای در دل خاک تشبیه شده است که در صورت شکفتن باعث تحول عظیم در فضای شهری شده و موجب تسریع حرکت شهر به سوی جهانی شدن می شود. برای تحقق و شكوفایی شهر خلاق به بسترهای فرهنگی قوی نیازمند است تا خلاقیّت در فضای شهری بروز نماید. بنابراین شهرهایی که بن مایة فرهنگی قوی داشته باشند می توانند به زنجیره شهرهای خلاق جهانی پیوسته و بسترها را برای جهانی شدن مهیا سازند. از منظر جغرافیای فرهنگی شهرهای ایرانی با برخورداری و بهره مندی از جهان بینی و فرهنگ ایرانی اسلامی استعداد لازم برای خلاقیّت شهری را دارا هستند. در صورت فراهم بودن شرایط برای بالفعل شدن استعداد های بالقوة فرهنگی قطعاً شهرهای ایرانی قادر خواهند بود در رقابت با سایر شهرهای دنیا گام های مؤثری برای تحقق شهر خلاق ایرانی اسلامی بردارند. این تحقیق با روش توصیفی و تحلیلی به بررسی نقش تعدادی از شاخص های مکانی فضایی در خلاقیت شهر ایرانی اسلامی می پردازد. با تحلیل صورت گرفته مشخّص شد جهان بینی اسلامی و فرهنگ ایرانی با سود بردن از منابع غنی اسلامی مثل قرآن کریم و احادیث و با بهره مندی از بسترها و استعدادهای غنی فرهنگ شهر و شهرنشینی ایرانی جوابگوی ظهور خلاقیّت در فضای شهر ایرانی و معرفی شهر خلاق ایرانی اسلامی در دنیا را داراست.

واژگان کلیدی

شهر، خلاقیّت، شهر خلاق، شهر خلاق ایرانی اسلامی، مکان و فضای شهری

میراث معماری معاصر و هویّت صنعتی در محدوده های تاریخی (نمونة موردی: شهر دزفول)

نویسندگان:  محمدجواد مهدوی نژاد (نویسنده مسئول) محمد دیده بان حسن بزاززاده

صفحات از: 41 - 50

 تعداد بازدید:  103

 تعداد دانلود:  232

چکیده

میراث معماری صنعتی به عنوان یکی از زیر شاخه های میراث معماری معاصر، پدیده ای نوظهور و حاصل صنعتی شدن جهان در اواسط قرن نوزدهم است که نمایندة فرهنگ، شرایط تاریخی، روش ها و تکنولوژی و دستاوردهای هر جامعه است. چگونگی برخورد با میراث معماری صنعتی و حفاظت آن به یکی از دغدغه های جهانی تبدیل شده است. نشانه های این امر را می توان در تشکیل نهادهای بین المللی در شناخت و روش شناسی حفاظت جست و جو کرد. یکی از پیش نیازهای حفاظت میراث معماری صنعتی شناخت و درک جایگاه آن است. حفاظت صحیح از میراث معماری صنعتی نیازمند شناخت درست در مقیاس کلان و بازشناسی ارزش های آن در مقیاس منطقه ای است. نمونه های میراث معماری صنعتی، مکان یابی در نقاط واجد کیفیّت شهر و انعطاف پذیری نقشه ها و به خصوص مدولار بودن ساختار آن، برای تغییر کاربری و استفاده به عنوان مراکز خدمات عمومی و شهری، از قابلیّت بالایی برخوردار هستند. یکی از مهم ترین ارزش هایی که می توان میراث صنعتی و فناوری های نوین معماری در هر منطقه متصوّر شد نقش آن در هویّت معماری منطقه است. هدف اصلی این مقاله بررسی نقش میراث معماری صنعتی در هویّت معماری شهرهای تاریخی است. نمونة مورد بررسی مکینه آردی (کارخانه تولید آرد) در محله صحرابدر مشرقی دزفول است که در حال حاضر به راسته بازار تبدیل شده است. متغیّری که به منظور تعریف هویّت معماری بررسی شده، استفاده از مکینه آردی به عنوان نشانه برای آدرس دهی افراد محلّه است. روش تحقیق در این پژوهش، پیمایش و روش جمع آوری اطلاعات پرسشنامه است. جمعیّت آماری مورد بررسی افراد بالای 55 سال ساکن محلّه صحرابدر مشرقی (محله ای که میراث صنعتی در آن واقع است) نتایج پژوهش نشان می دهد که با توجّه به متغیّر انتخابی برای تعریف هویّت در سطح منطقه، میراث معماری صنعتی به عنوان یکی از زیر شاخه های معماری معاصر، نقش غیر قابل انکاری در هویّت معماری شهری دارد و موجب بهبود شرایط محدوده های تاریخی از این منظر خواهد بود.

واژگان کلیدی

میراث معماری صنعتی، معماری معاصر، فناوری های نوین، مکینه، دزفول

بررسی تطبیقی تشابهات و تمایزات خانه های مسلمانان و زرتشتیان در یزد

نویسندگان:  سجاد بلوکی هانیه اخوت (نویسنده مسئول)

صفحات از: 51 - 66

 تعداد بازدید:  112

 تعداد دانلود:  62

چکیده

خانه های سنّتی یزد همواره در برنامه ریزی و طرّاحی شهری مورد توجّه بوده و این خانه ها از دو جنبه در خور توجّه هستند؛ بُعد معماری و بُعد فرهنگی هویّتی. آن چه مورد توجّه است این است که ارزش ها و باورهای دینی همواره تأثیر مستقیمی بر هویّت فرهنگی جامعه دارند. این مقاله بر آن است که نقش ارزش ها و باورهای دینی را در چگونگی شکل گیری محیط مسکونی یزد مورد تحلیل و ارزیابی قرار دهد. در این مقاله ارزش ها و باورهای دینی ساکنان خانه به مثابه متغیّر مستقلی است که بر ساختار کالبدی خانه به عنوان متغیّری وابسته مؤثّر واقع می شود. به صورتی که پس از مطالعة دقیق ارزش ها و باورهای دینی مسلمانان و زرتشتیان در منابع دست اوّل هر دو، چگونگی تأثیر این عوامل و تجلّی آن در نمونه های موردی، در قالب سه حوزة کالبدی، ساختاری و الگوهای مفهومی مورد بررسی دقیق قرار گرفته اند. بنابر این برای پی بردن به رابطة میان این دو متغیّر روش تحقیق از نوع توصیفی ـ تحلیلی انتخاب شده است. نتایج پژوهش نشان می دهدکه علاوه بر فرهنگ دینی به عنوان مهم ترین عامل، اقلیم و جغرافیا، اقتصاد، مسائل سیاسی و امنیّتی نیز در شکل گیری ساختار کالبدی خانه های سنّتی یزد تأثیرگذار بوده اند و این عوامل باعث ایجاد الگوهایی خاصی در مسکن سنّتی در این شهر شده اند. علاوه بر این که معماری خانه های مسلمانان و زرتشتیان در این شهر به گونه ای شکل گرفته اند که مؤلّفه های هویّت دینی در آنها قابل مشاهده است. بنابراین هر چند در برخی بخش های این خانه ها تشابه هایی دیده می شود، ولی تمایزهایی در خانه های پیروان این دو دین به چشم می خورد، که نشانگر تأثیر عمیق اعتقادها، ارزش ها و باورهای زرتشتیان و مسلمانان یزد در کالبد خانه های شان است.

واژگان کلیدی

خانۀ مسلمانان، خانۀ زرتشتیان، ابعاد معماری، ابعاد هویّتی فرهنگی، ارزش ها و باورهای دینی

جایگاه پارادایم «معماری مسکن» در سیمای امروز شهر ایرانی ـ اسلامی

نویسندگان:  طاهره نصر (نویسنده مسئول)

صفحات از: 67 - 78

 تعداد بازدید:  139

 تعداد دانلود:  97

چکیده

نیاز به مسکن یکی از اساسی ترین نیازهای بشری است. طبق اصل سی و یک قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، داشتن مسکن مناسب حق هر فرد و خانواده ایرانی است. هرچند به علت گستردگی و پیچیدگی مقوله مسکن نمی توان تعریف جامع و واحدی از آن ارائه داد، امّا مسکن به عنوان سرپناه، نیاز اولیّه و اساسی خانواده به شمار می آید. مسکن به عنوان یکی از نیازهای اساسی بشر در محیط های مختلف طبیعی و مصنوع معانی متفاوت یافته است. با وجود این تفاوت ها، مسکن در تمام جوامع دارای مفهومی متعالی و مقدس است که انسان با تأًمین آن به بودن دست یافته و در این بودن هستی و زندگی را تجربه کرده است؛ به عبارت دیگر، نحوة سکونت، چگونگی بودن انسان را معنا بخشیده است. از عوامل مؤثّر در سیمای شهر ایرانی ـ اسلامی، معماری سنّتی مسکونی ایران است که دارای مؤلّفه های ارزش مندی است و در نقاط مختلف کشور بسته به بوم، متفاوت است. معماری بر اساس هویّت طبیعی و اقلیمی هر منطقه شکل گرفته و در گذر تاریخ، به عنوان عاملی هویّت بخش در معماری آن بوم تجلّی کرده است. گذر زمان و تغییر شیوة معماری بر معماری مسکونی نیز تأثیر داشته است؛ به طوری که امروز مسکن ایران واجد هویّت خاصی نیست. در این مقاله به این موضوع تأکید شده است که بررسی تأثیر معماری مدرن بر معماری سنّتی ایران برای توسعة دوبارة الگوی فراموش شدة زندگی مردم ایران در ادوار گذشته لازم و ضروری است. هم چنین توجّه به پارادایم مسکن در سیمای شهرهای امروز ایران برای تبیین جایگاه هویّت شهر ایرانی ـ اسلامی مؤثر است. در این مقاله دو مسیر اصلی برای بررسی دلائل ناتوانی معماری و شهرسازی امروز در برابر مسأله مسکن و نیز ارائة معیارهایی برای دست یابی به الگوی طرّاحی مسکن ایرانی دنبال می شود: اول، تبیین نقش و جایگاه «هویّت» و «معنا» در «مسکن ایرانی» و به تبع آن ارزیابی مؤلّفه های هویّت بخش به شکل مسکن ایرانی در بررسی تطبیقی معماری سنّتی و امروز، و دوم، آسیب شناسی معماری امروز مسکونی ایران و ارائة راهکارهایی برای تداوم معماری بومی.

واژگان کلیدی

مسکن، هویّت، مسکن سنّتی ایرانی ـ اسلامی، معماری مسکونی امروز ایرانی، معیارهای طرّاحی مسکن

بررسی تطبیقی مسجد شاه اصفهان و مسجد وکیل شیراز

نویسندگان:  حسین مهرگان (نویسنده مسئول) ایمان محمدی بیدسردره

صفحات از: 79 - 86

 تعداد بازدید:  108

 تعداد دانلود:  114

چکیده

مسجد شاه (جامع عبّاسی) اصفهان و مسجد وکیل شیراز به دستور دو حاکم برجستة تاریخ ایران یعنی شاه عباس اول صفوی و کریم خان زند به عنوان مساجد جامع نوین پایتخت های برگزیده دو حاکم ساخته شدند. این دو اثر در سبک شناسی مرسوم معماری ایران در سبک واحد اصفهانی قرار می گیرند. با مقایسة دو اثر می توان تفاوت های اساسی در عناصر اصلی معماری آن دو یافت که ویژگی های برشمرده برای سبک اصفهانی نمی تواند تبیین کافی برای تفاوت های این دو مسجد فراهم نماید. با توجّه به فاصلة زمانی نه چندان زیاد بین ساخت دو اثر و تداوم اغلب مؤلّفه های فرهنگی ایران از زمان صفویه تا زندیه، چرایی وجود این تفاوت ها، پرسش اصلی تحقیق است. فرضیة اصلی بر این مبنا استوار گردیده که منش و روش حاکمیّتی باعثان و کارفرمایان اصلی این دو اثر، دلیل عمدة این تفاوت هاست. برای آزمون فرضیه و دست یابی به هدف مقاله که روشن سازی دلیل عمدة وجود تمایزهای کالبدی بین ساختار این دو مسجد است، با روش تحقیق تفسیری- تاریخی و استفاده از تدابیری چون برداشت های میدانی، مشاهدة بصری حضوری، مطالعات اسنادی و مقایسة یافته های حاصل، شواهدی استنباطی استخراج و مورد ارزیابی قرار گرفتند. در این باره، ضمن توضیح عناصر مهم و هویّت ساز دو اثر چون گنبدخانه، مناره، ایوان، تزیین ها و مردم واری، از طریق کاوش در ویژگی های شخصیّتی و مدیریّتی دو سفارش دهندة آثار، تفاوت معماری دو مسجد نشان داده شده است. نتایج حاصل بیان کننده این موضوع است که امیال حاکمیتی شاه عباس صفوی و مفهوم شاه کبیر، در بنای مسجد شاه اصفهان درقالب عناصری چون چهارمناره رفیع، گنبدخانه و چهار ایوان بزرگ و هم چنین تزیینات کاشی کاری بسیار گسترده و شوکت بسیار بنا تجلّی یافته است. این در حالی است که انتظارات و منش حاکمیتی کریم خان زند و مفهوم وکیل الرعایا، در بنای مسجد وکیل شیراز در قالب نداشتن گنبدخانه و مناره، وجود تنها دو ایوان، فقدان تزیینات کاشی کاری گسترده، ارتفاع کمتر و مردم واری بیش تر بنا تجلّی یافته است.

واژگان کلیدی

شاه عباس، کریم خان، مسجد شاه، مسجد وکیل، روش حاکمیّتی