دریافت Xml شماره جاری  
 تابستان   1394 - شماره (20)- سال 5  میزان بازدید : 1071

طراحی الگوی فرایندی نظام برنامه ریزی فرهنگی شده در شهر اسلامی- ایرانی با رویکرد آینده پژوهی

نویسندگان:  محمدرحیم عیوضی (نویسنده مسئول) ناصر براتی احمد پوراحمد عین اله کشاورز ترک (نویسنده مسئول)

صفحات از: 5 - 16

 تعداد بازدید:  95

 تعداد دانلود:  53

چکیده

آینده‏پژوهی ارتباطی دو سویه ای با انسان شناسی، جامعه شناسی و فرهنگ ملّت‏ها دارد. از این حیث ریشه یابی نسبت بین برنامه ریزی و فرهنگ در نظام توسعه شهری با رویکرد آینده پژوهی ضرورت می یابد. هدف از تشریح این نسبت نیز چشم انداز آینده ای مؤیّد نظام شهری با مختصات و نماد های اسلامی - ایرانی است. با توجّه به هدف مقاله که تبیین جایگاه برنامه ریزی فرهنگی شده در شهر اسلامی - ایرانی است، روش تحقیق کیفی ـ کمّی برای آن برگزیده شده است. پژوهش حاضر دارای دو بخش اصلی است، در گام اول مبانی روش شناختی تدوین الگوی بومی بر مبنای پیوند فرهنگ و برنامه ریزی تدوین شده است. بر مبنای رویکرد برنامه ریزی فرهنگی شده نیازمند ایجاد ساختارهای جدید در نظام برنامه ریزی شهری و منطقه ای هستیم. این ساختارها در ابعاد سطح کلان شامل تدوین نقشة مهندسی فرهنگی کشور و رصد فرهنگی بر مبنای مزیّت های منطقه ای است. سطح تحلیل شهر نیازمند برنامه جامع با رویکرد آینده پژوهی است که نظام مدیریّت شهری نیز باید با آن منطبق و چشم انداز شهر بر اساس مبانی سیستم فرهنگی شده تدوین شود. ورود فرهنگ در متن برنامه ریزی در سطوح مکانی و مقیاس های مختلف زمانی می تواند به تحقق الگوی اسلامی- ایرانی کمک نماید. سپس در گام دوم، کاربرد مبانی و روش های آینده پژوهی در راستای تدوین الگوی فرایندی سیستم برنامه ریزی فرهنگی شده در نظام توسعة شهری بر مبنای مدل یابی ساختاری تفسیری، تجویز شده است . در این الگو، ضعف نظام برنامه ریزی شهری بر مبنای عدم توجّه به دو مؤلّفة فرهنگ و آینده پژوهی تحلیل و سپس ارتباط و پیوند سطح تحلیل شهری، منطقه ای و ملّی در گام هایی مشخّص و تبیین شده است.

واژگان کلیدی

آینده پژوهی، سیستم برنامه ریزی فرهنگی شده، شهر اسلامی - ایرانی، مدل سازی ساختاری تفسیری.

ترکیب متعادل هیجان و آرامش در مسجد امام اصفهان

نویسندگان:  سمانه جعفرمحمدی (نویسنده مسئول) مهدی حمزه نژاد

صفحات از: 17 - 26

 تعداد بازدید:  70

 تعداد دانلود:  23

چکیده

مفهوم هیجان و آرامش از موضوع های اصلی روان شناسی محیط است و در مبحث معماریِ معنوی، هم چون مسجد، اهمیت بیش تری دارند. برخی مساجد معاصر، بی توجّه به جنبه های متعالی مفهوم گرایانه و تنها در پاسخ به کارکردهای همگانی مسجد طرّاحی می شوند و ظهور و بروز این احساس ها را بررسی و متحقق ننموده اند. این تحقیق، با هدف روشن ساختن حساسیت های روان شناسانه در معماریِ مهم ترین مساجد تاریخی ایران به منظور الگو برداری در مساجد معاصر شکل گرفته است. روش تفسیری و تحلیلی برای بررسی نظری مفهوم هیجان و آرامش در متون دینی و عرفان انتخاب و روش مصداق پژوهی و استدلال منطقی برای بررسی ویژگی های کالبدی- فضاییِ تجلّی دهندة مفاهیم در معماری مسجد امام اصفهان به کار رفته تا عناصری که در این دلالت، مؤثّر هستند، شناسایی نماید. نتایج نشان می دهد که در مساجد سنّتی، معماران با بهره گیری خلّاقانه از عناصر نور، رنگ و کاهش ماده و سبک کردن آن، موفّق به پدیدار ساختن این مفاهیم در بیننده می شوند که منظور از آرامش، آرامشی فراتر از آرامش دنیوی و هیجان نیز فراتر از مفهوم برانگیخته شدن است. در مسجد امام اصفهان نیز سیری از هیجان و آرامش رخ داده است به این شکل که مثلاً هیجان ورودی (ابتدایی ترین نقطه) با آرامش معنوی و آرامش شبستان (انتهایی ترین نقطه) با هیجان معنوی تکمیل شده است.

واژگان کلیدی

هیجان، آرامش، مسجد امام اصفهان.

هنر آهک بری در حمام وکیل شیراز

نویسندگان:  ابوالقاسم دادور زهرا محسنی (نویسنده مسئول) سیدعلی اصغر میرفتاح

صفحات از: 27 - 36

 تعداد بازدید:  74

 تعداد دانلود:  33

چکیده

معماری اسلامی ایران در تمام دوران پویایی خود دارای شکوه و عظمتی بوده که از انواع مختلف و شیوه های ساخت متنوّعی برخوردار بوده است؛ به طوری که تمام محققان به این شایستگی ها باور دارند. در حقیقت، معماری اسلامی در هر مقطع زمانی دارای فن شناسی خاص خود بوده است. یکی از انواع معماری اسلامی، حمام است که در ایران قدمتی دیرینه دارد. ساخت قدیمی ترین حمام به دورة هخامنشیان می رسد که نمونه ای از آن در برزن جنوبی تخت جمشید کشف شده است. در کنگاور حمام سلجوقی مکشوفه، نشانه ای از ساخت حمام در قرون اولیة صدر اسلام دارد. همان طورکه انواع معماری ایرانی دارای تزیین های وابسته است، معماری حمام هم از تزیین هایی بهره مند بوده است. از آن جایی که حمام سازه ای آبی است، لذا در تزیین آن سعی شده از مصالح پایدار در مجاورت رطوبت استفاده شود. آهک بری در این میان برای تزیین حمام از جایگاه ویژه ای برخوردار بوده است. یکی از نمونه های زیبای آهک بری حمام را می توان در حمام وکیل شیراز دید. نقش های زیبای انتخاب شده در آهک بری حمام وکیل نمونه ای از ذوق و سلیقة هنرمندان عصر زندیه است. در این مقاله ضمن بررسی پیشینة تاریخی و تحوّلات کالبدی حمام وکیل بر اساس منابع موجود، ویژگی های نقوش به کار رفته در آهک بری حمام مورد بحث قرار گرفته و تأثیر هنر آهک بری بر استحکام حمام بررسی شده است. روش استفاده شده در این مقاله توصیفی و تاریخی است. یافته ها حکایت از آن دارد که تزیین های حمام وکیل شیراز در سیر تطور نگارگری ایرانی جایگاه ویژه ای داشته و در زمان خود، در اوج شکوفایی هنرآهک بری نسبت به دورة بعدی به حساب می آمد.

واژگان کلیدی

معماری اسلامی، حمام وکیل، آهک بری، زندیه.

آسیب شناسی چارچوب مطالعات کالبدی وقف در شهر اسلامی

نویسندگان:  محسن عسکری (نویسنده مسئول) آرش بغدادی

صفحات از: 37 - 48

 تعداد بازدید:  91

 تعداد دانلود:  32

چکیده

وقف به عنوان یکی از سنّت های حسنه در تعالیم اسلامی، مورد توجّه رشته های مختلف علمی برای شناخت و کاربرد آن بوده است. با این وجود، کوشش های فکری صورت گرفته در دو حوزة دانش معماری و شهرسازی، نشانگر وجود اشکال ها و آسیب هایی است که خود سبب آن شده است که تا کنون مفهوم وقف در نظریّه و در بخش کاربردی آن یعنی در عمل پیشرفت جدی نداشته باشد. این مقاله با نگاهی متفاوت از مجموعه مطالعات موجود، این موضوع را هدف مطالعه قرار داده است. این پژوهش به کمک روش تحقیق کیفی و ابزار تحلیل اسنادی صورت گرفته است. راهبرد آسیب شناسی و رویکرد تحلیل انتقادی سازنده نیز مکمل روش شناسی مطالعه بوده است. بررسی عمیق مطالعات موجود وقف در ایران نشانگر وجود حداقل سه محور اصلی آسیب زا شامل نوع رویکرد، نوع روش و نوع نگرش در مطالعات است. استفاده از روش های توصیفی و اثباتی، نگرش های گذشته محور و موافق انگارانه با موضوع وقف و رویکردهای غیرخلاق، بازنمود این سه محور در مطالعات وقف است. یافته های حاصل از مطالعه نشان می دهد که به کمک آسیب زدایی از محورهای سه گانه می توان به پایه ریزی چارچوب فکری مستحکمی اقدام نمود تا ضمن شناسایی ریشه ای بن بست نظری مطالعات موجود، چالش های اجرایی وقف را نیز به کمک دو ویژگی اصلی کارآیی و انعطاف پذیری رفع کرد.

واژگان کلیدی

وقف، مطالعات کالبدی وقف، آسیب شناسی، تحلیل انتقادی.

نقش پیاده مداری بر بهبود هویّت رفتاری شهروندان در فضای شهراسلامی (مطالعه موردی: خیابان فردوسی سنندج)

نویسندگان:  پرویز اکبری (نویسنده مسئول) البرز داودی

صفحات از: 49 - 60

 تعداد بازدید:  78

 تعداد دانلود:  32

چکیده

یكی از مهم ترین ویژگی های شهراسلامی هویّت و اصالت آن است.هویّت نه تنها در كالبد شهرها بلكه در رفتار شهروندان نیز تأثیرگذار است. حفظ، تداوم و درصورت نیاز تطبیق هویّت اسلامی با مظاهر شهر نیازمند شناسایی عناصر هویّت بخش از بعد كالبدی و از منظر فضایی است. دراین باره عدم توجّه به مقیاس انسانی و نادیده گرفته شدن نیازهای عابران پیاده از معضلات پیش رو هست، به طوری که کمبود و نبود کیفیّت در پیاده راه ها منجر به تضعیف هویّت فضاهای شهری و هویّت اجتماعی شهروندان شده است.پژوهش حاضر که هدف آن تحلیل جایگاه و نقش پیاده راه بر بهبود هویّت رفتاری شهروندان در فضای شهرهای اسلامی درمرکز شهرسنندج است،ترکیبی است از دو میدان و محور حد فاصل آنها که به صورت مجموعه ای به هم پیوسته در مقیاس شهرعمل می کنند. این مقاله، رهیافت ها و راه کارهایی را برای بهبود کیفیّت و تأثیر هویّت خیابان فردوسی به عنوان الگویی مناسب برای توسعة فضاهای شهری پیاده مدار در این گونه شهرها ارائه داده است. روش پژوهش از نوع ترکیبی است که در آن با مطالعة مبانی نظری پژوهش در قسمت کیفی، چارچوب مبانی نظری تحقیق شامل مؤلفه های تأثیرگذار بر بهبود هویّت رفتاری در پیاده راه ها استخراج شده است. درنهایت در قسمت گردآوری داده ها، پژوهش حاضر از تکنیک پرسشنامه در باب تدقیق ارتباط پیاده راه ها و تأثیر این فضاها از هویّت رفتاری شهروندان سود جسته است. برای انجام تحلیل های استنباطی و توصیفی آماری مطالعه حاضر از نرم افزار SPSS بهره برده است. نتایج حاصل از این پژوهش، نشانگر این مدعاست که مؤلّفه های عمدة فضاهای شهری پیاده مدار نشانه ها، خوانایی، نفوذپذیری و دسترسی راحت، تنوّع و پویایی، سرزندگی، حس تعلّق و خاطره انگیزی مکان و مؤلفه های تأثیرگذار برشهر اسلامی تأمین امنیّت، سلسله مراتب، سیمای بناهای عمومی، عدالت، تعاون ومشارکت، کالبدی محسوب می شوند، ارتباط معناداری با الگوی رفتاری و هویّت مند شدن و میزان حضور شهروندان در فضاهای شهری پیاده محور دارند.

واژگان کلیدی

پیاده راه، شهراسلامی، هویّت، فضاهای شهری، سنندج.

ساختار فضایی شهر و احساس امنیّت در بین زنان (مطالعه موردی: ورودی مترو تجریش و پایانه جنوب تهران)

نویسندگان:  لیلا فلاحتی (نویسنده مسئول)

صفحات از: 61 - 74

 تعداد بازدید:  81

 تعداد دانلود:  37

چکیده

امنیّت یکی از مهمترین مؤلّفه های شهر اسلامی و تضمین کنندة انسجام و پکیارچگی شهر است. در دو دهة اخیر گفتمان قدرت مندی در زمینة فضای عمومی شهری و نقش امنیّت شهری به ویژه برای گروه های آسیب پذیر هم چون زنان و کودکان گسترش یافته و مناسب سازی فضاهای شهری برای زنان به عنوان یکی از مهم ترین محورهای مدیریّت شهری مورد توجّه قرار گرفته است. در این پژوهش میزان احساس امنیّت زنان از تردد در فضای خارجی و داخلی ایستگاه های مترو تجریش و پایانه جنوب مورد بررسی قرار گرفته است. جمعیّت نمونه این مطالعه 375 نفر است. اطلاعات مورد نیاز از طریق پرسشنامه جمع آوری و با استفاده از مدل معادلات ساختاری تحلیل شده است. نتایج حاصل از مطالعه نشان می دهد مشکلات کالبدی و وجود آسیب های اجتماعی در محدوده خارج از ایستگاه بر میزان احساس امنیّت اثر کاهنده داشته و امکانات امنیّتی داخل ایستگاه موجب تقویت احساس امنیّت می شود. ولی خدمات ایستگاه تأثیرمعناداری بر احساس امنیّت مسافران ندارد و بنابراین در توسعة فضاهای شهری توجّه به زیرساخت های بنیادین هم چون تأمین امنیّت نقش مهمی دارد. توجّه به ارتقای کیفیت فضای کالبدی خارج از ایستگاه ها و توسعة فضاهای مناسب تر برای حضور خانواده ها و ایجاد فضاهای قابل دفاع شهری از مهم ترین راهکارهای افزایش سطح امنیّت مورد بحث است.

واژگان کلیدی

زنان، شهر، احساس امنیت، ساختار فضایی شهر، شهر اسلامی.