دریافت Xml شماره جاری  
 زمستان   1389 - شماره (2)- سال 1  میزان بازدید : 739

ماهیت اجتماعی شهر اسلامی

نویسندگان:  احمد پوراحمد (نویسنده مسئول) سیروس موسوی

صفحات از: 1 - 12

 تعداد بازدید:  75

 تعداد دانلود:  41

چکیده

شهر اسلامی مفهومی برای معرفی شهرهایی متأثر از فرهنگ و آموزه های دینی و ارزش های اسلامی است. برای شناخت آثار كالبدی، فضایی، اجتماعی، اقتصادی و مدیریتی دین اسلام بر شهرها و تبیین الگویی برای تمایز این شهرها از سایر شهرهای جهان، بررسی ها و تحقیقات متعددی انجام و تحلیل های گوناگونی ارائه شده است. در بخشی از این تحقیقات، گرچه گرایش های معمارانه و فضایی در بررسی شهرهای اسلامی بیشتر دیده می شود، اما مسائل اجتماعی شهرها نیز مورد توجه بوده اند. ماهیت اجتماعی شهر اسلامی بیانگر ویژگی های اجتماعی جوامع شهری در قلمرو حاكمیت دین اسلام و ارتباط آنها با آموزه های دینی اسلامی است. در این مقاله با مرور منابع مختلف و معتبر در زمینه شهر اسلامی، ویژگی های اجتماعی مورد توجه محققان و تحلیل گران استخراج و مقایسه ای تطبیقی با شهر غربی مورد نظر ماکس وبر انجام می شود. داده های مورد نیاز در این تحقیق به روش اسنادی گردآوری شده اند.

واژگان کلیدی

شهر اسلامی، ماهیت اجتماعی، همبستگی اجتماعی، اداره شهر اسلامی،

معرفی و تحلیل جلوه های معماری و هنرهـای کـاربردی تکیه بیگلربیگی کرمانشاه

نویسندگان:  یعقوب محمدی فر (نویسنده مسئول) سمیرا آرین

صفحات از: 13 - 24

 تعداد بازدید:  84

 تعداد دانلود:  19

چکیده

در ایران اسلامی علاوه بر مساجد، در بسیاری از شهرها در ایام محرم، صفر و رمضان، مراسم دعا، روضه و سوگواری در مکان های دیگری برگزار می شده است. از مهم ترین این محل ها می توان به تکیه و حسینه اشاره نمود. کرمانشاه یکی از شهرهای ایران با پیشینه ای تاریخی و درخشان است که از دوران قاجار بناهای متعددی، در مركز شهر به تدریج ساخته شده است. تکیه بیگلربیگی یکی از این بناها و تکایای معروف است که در محله فیض آباد واقع شده و از ابتدای ساخت، همواره مورد توجه شیعیان بوده است. علی رغم اهمیت ویژه این تکیه، متأسفانه تاکنون از نظر مطالعات معماری و هنرهای کاربردی، تحقیق جامعی در مورد این اثر منحصر به فرد به انجام نرسیده و اشاره های چندانی بدان نشده است. نتایج پژوهش های صورت گرفته در خصوص این تکیه، حاکی از این است كه نقشه این بنا متأثر از سبک طراحی رایج خانه های دوره قاجار در کشور بوده و سبک معماری آن کم تر از سبک استاندارد تکایای کشور تأثیر گرفته است. این مقاله ضمن بررسی پیشینه تاریخی وتحولات کالبدی تکیه بیگلربیگی براساس منابع موجود، ویژگی های کالبدی معماری محلی و ملی را مورد بحث و تبادل نظر قرار داده، همچنین نگاهی گذرا بر نقش این بنا به عنوان یک پایگاه اجتماعی -سیاسی در شهر کرمانشاه دارد.

واژگان کلیدی

کرمانشاه، قاجاریه، تکیه بیگلربیگی، معماری، هنرهای کاربردی،

تحولات بازارهای ایرانی- اسلامی (مطالعه موردی بازار یزد)

نویسندگان:  محمدحسین سرائی (نویسنده مسئول)

صفحات از: 25 - 38

 تعداد بازدید:  65

 تعداد دانلود:  39

چکیده

تجارت به عنوان مهم ترین شکل مبادله اجتماعی، از جمله فعالیت های اصلی انسان است. فعالیتی که سبب احداث فضاها و مکان های ویژه ای به نام « بازار»، به شکل های گوناگون شده است. بازار را نه تنها جغرافی دانان و محققان اسلامی وجه مشخصه شهر می دانند، بلکه دانشمندان غربی نیز شهر را مرکز مبادله کالا و کانون اصلی تجارت شناخته اند. به همین دلیل است که شهرهای اسلامی به وسیله بازار، از کلیه شهرهای ادوار مختلف تاریخی باز شناخته می شوند. این شاخصه در طول تاریخ پرفراز و نشیب شهرهای اسلامی دچار تحولاتی شده است. چنین تحولاتی در مقطعی از تاریخ ، بازار را به عنوان «کانون هدایت اقتصادی شهر و منطقه» جایگاه رفیعی بخشیده بود. اعتبار اقتصادی بازار و بازاریان، مرتبه اجتماعی، فرهنگی و مذهبی بازار را نیز در اذهان عمومی تجلی بخشید. اما در دوره معاصر فضاهای نوین تجاری، بازارها را به حاشیه کشانده است. هدف این مقاله واکاوی چنین پویشی در شهر یزد به عنوان نمونه ای از شهرهای ایرانی – اسلامی بوده است. به این منظور در روشی توصیفی، تاریخی و کمی، ابعاد و اجزای بازار یزد مرور و تحلیل شده است. تحلیل تاریخی و کمی این تحقیق نشان داده است که گرچه عنصر بازار به عنوان شاخصه شهر اسلامی در یزد همچنان اعتبار کالبدی و اجتماعی مناسبی را در خود نهفته دارد؛ اما جلوه گاه فعالیت های مدرن تجاری نیست. این مهم حتی در صنوف تخصصی بازار یزد مثل زرگری و بزازی نیز درخششی نداشته و همین شرایط، رکود عملکردی رو به رشدی را بر چهره بازارها نمایان ساخته است.

واژگان کلیدی

بازار اسلامی- ایرانی، شهر یزد، صنف، راسته، روابط تجاری،

انعكاس معانی منبعث از جهان بینی اسلامی در طراحی معماری

نویسندگان:  محمدرضا بمانیان (نویسنده مسئول) سیده فاطمه عظیمی

صفحات از: 39 - 48

 تعداد بازدید:  66

 تعداد دانلود:  43

چکیده

از منظر جهان بینی اسلامی، پدیده های عالم دارای دو وجه ظاهری و باطنی، صورت و معنا هستند. در حیطة هنر و معماری، توجه به جنبة باطنی آثار و پدیده های هنری، منجر به نگرشی در طراحی معماری می گردد كه «معناگرایی» نام دارد. رویكرد معناگرا در طراحی معماری، تلاشی برای بیان آگاهانة معانی مستتر در پس كالبد معماری است و تلقی و تعریف معمار معناگرا از مقولة «معنا» نقش مهمی در نگرش معناگرایانه وی دارد. در این مقاله، با توجه به بسترهای فرهنگی و بومی، با بهره گیری از روش تحلیلی- توصیفی، مبانی و اصول تفكر و جهان بینی اسلامی، به عنوان منبع استخراج معانی مؤثر در معماری برگزیده شده و مفاهیمی چون توحید، وحدت در عین كثرت و تجلی پروردگار در عالم خلقت تبیین شده اند. در ادامه، نمونه هایی از ابزارهای معماری كه می توانند در بیان مفاهیم منبعث از فرهنگ و جهان بینی اسلامی مورد توجه معناگرایان قرار گیرند، از جمله هندسه، نور و فضای تهی مورد بررسی قرار گرفته اند.

واژگان کلیدی

معنا، جهان بینی اسلامی، طراحی معماری، معناگرایی،

راهبردهای احیای بافت تاریخی شهر اردکان با استفاده از تکنیک AHP

نویسندگان:  حسین کلانتری خلیل آباد (نویسنده مسئول) محمدرضا صمیمی سیداحمد صالحی

صفحات از: 49 - 66

 تعداد بازدید:  63

 تعداد دانلود:  25

چکیده

بافت تاریخی شهرها جزئی از سرمایه ملی و فرهنگی كشور است كه نه تنها به لحاظ زیباشناختی، تداوم خاطرات جمعی و هویت بخشی شهرهای ما ارزشمند هستند، بلكه محل سكونت و معیشت میلیون ها نفر نیز محسوب می شوند. با این حال، این بافت ها دارای ویژگی های منفی همچون آشفتگی سیما و منظر، عدم دسترسی مناسب، كمبود تأسیسات و تجهیزات شهری، آشفتگی در ساختار اقتصادی و اجتماعی، فرسودگی كالبدی ـ سازه ای نیز هستند كه منجر به تخلیه جمعیّت زیادی از این بافت ها شده است. تحقیق حاضر با هدف شناخت و تحلیل مسائل و مشكلات بافت تاریخی شهر اردكان (یزد) در زمینه های مدیریتی، اقتصادی، اجتماعی و كالبدی انجام شده است. روش تحقیق مقاله بر روش تحلیلی استوار بوده و در تدوین آن از تكنیك كار اسنادی، میدانی و جمع آوری اطلاعات نیز از طریق پرسشنامه استفاده شده است. همچنین با بهره گیری از روش های آماری و داده های موجود (به ویژه داده های سرشماری عمومی نفوس و مسكن) با تكنیك AHP ( فرآیند تحلیل سلسله مراتبی) و نرم افزار expert choice، مسائل و مشكلاتِ شناسایی شده، تحلیل و راهبردهای لازم نیز برای مرمت و احیای بافت ارائه شده است. نتایج بررسی ها نشانگر عدم استفاده از فرصت های مناسب در بافت به دلیل فقدان برنامه ریزی و ضعف مدیریت است. از سوی دیگر با احداث شهرك های حاشیه ای و گسترش افقی بی رویه شهر (به خصوص در ضلع جنوب غرب) و ایجاد تأسیسات و زیرساخت های اصلی در شهرك ها و خارج نمودن تدریجی اداره ها از مركز شهر، زمینه تشدید روند ترك بافت نیز فراهم آمده است؛ به طوری كه پس از اجرای مدل و تكنیك ذكر شده، 6/51 درصد از راهكارها، حفظ بافت را در مقابل تخریب بناهای قدیمی فاقد ارزش تجویز می نمایند. اما، با روند تخریبی بافت و بی توجّهی مدیران، در آینده راهكارهای تخریب بافت بر راهكارهای حفظ آن غلبه خواهد یافت.

واژگان کلیدی

بافت تاریخی، مرمّت، احیای بافت، تکنیک AHP، شهر اردكان،

ویژگی های کمی و کیفی مسکن در بافت تاریخی شهر یزد (1385- 1355 هـ . ش)

نویسندگان:  عارف آقاصفری (نویسنده مسئول) حکمت امیری جابر دانش محمدجواد بهشتیان

صفحات از: 67 - 82

 تعداد بازدید:  87

 تعداد دانلود:  39

چکیده

عملكرد بخش مسكن و ساختمان حاكی از اهمیت آن در اقتصاد كشور است. فعالیت های این بخش نه تنها به رفع نیاز فزاینده مردم به مسكن به عنوان یك نیاز انسانی و حیاتی كمك می كند، بلكه از برای ایجاد امكان اشتغال برای جمعیت رو به رشد كشور، نقش مهمی را ایفا می نماید. هدف اصلی از بررسی ویژگی های مسکن، شناخت گذشته و حال آن در بافت تاریخی است تا بتوان آینده مطلوب را به تصویر کشید. تحقیق حاضر از نوع توصیفی- پیمایشی است كه به روش نمونه گیری تصادفی بدون جایگزین انجام گردیده است. نتایج این تحقیق نشان داد که ویژگی های کمّی و کیفی مسکن در بافت تاریخی در قیاس با کل شهر نیز متفاوت است . بعد خانوار، تراکم و سرانه در بافت تاریخی، در سطحی پایین تر از کل شهر قرار دارد. همچنین ساختمان های خشت و گلی، بناهای با عمر 60 سال و بیشتر، بناهای تخریبی و بناهای با مالكیت غیر شخصی درصد بالاتری دارند.

واژگان کلیدی

یزد، مسكن، بافت تاریخی، برنامه ریزی مسكن، ویژگی های مسكن،

برنامه ریزی كاربری اراضی شهـر بهاباد با اسـتفاده از الگوی تحلیل SWOT

نویسندگان:  حسن حكمت نیا (نویسنده مسئول)

صفحات از: 83 - 94

 تعداد بازدید:  65

 تعداد دانلود:  22

چکیده

كاربری زمین شهری، جزو مفاهیم پایه و اصلی دانش شهرسازی و در واقع شالوده شكل گیری آن است و به اندازه ای اهمیت دارد كه برخی از برنامه ریزان شهری در كشورهای پیشرفته آن را مساوی با برنامه ریزی شهری می دانند. هدف از این مقاله تشریح انواع كاربری ها در سطح شهر بهاباد با توجه به مكان قرارگیری آنها و شناسایی كمبودهای این شهر از نظر كاربری های مورد نیاز و بررسی وسعت، سرانه، تراكم و پراكندگی هریك از آنها و نهایتاً ارائه الگوی توسعه آتی و راهكارهایی برای دستیابی به توسعه مطلوب است. روش تحقیق در این مقاله مبتنی بر رویكرد توصیفی ـ تحلیلی است كه برای تدوین چارچوب نظری تحقیق و مروری بر تحقیقات پیشین، از روش كتابخانه ای (اسنادی) بهره گرفته شد و نتایج با استفاده از تكنیك SWOT تحلیل گردید. یافته های تحقیق با توجه به وضع موجود شهر تا سال 1388 بیانگر این است كه بعضی از كاربری های شهر از نظر سرانه (به ازای هر نفر) و سطح (مسافت)، در وضعیت نامطلوب بوده و از سوی دیگر بعضی از كاربری ها از این نظر در جایگاه مطلوب و مناسبی قرار گرفته اند. این وضعیت بیانگر عدم تعادل و ناهماهنگی بین كاربری ها است كه از عدم دقت نظر كافی برنامه ریزان شهری در زمان تهیه آن ها ناشی می شود. بنابر این باید برنامه ریزان اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و جغرافیایی را در فرآیند برنامه ریزی كاربری در نظر داشت تا این فرآیند چه در مرحله تهیه توسعه پایدار و چه در مرحله اجرا به موفقیت بیانجامد.

واژگان کلیدی

برنامه ریزی، برنامه ریزی كاربری اراضی، شهر بهاباد، الگوی تحلیل SWOT

تجدیدحیات گرایی و معماری معاصر ایران در سال های پس از پیروزی انقلاب اسلامی

نویسندگان:  محمدجواد مهدوی نژاد (نویسنده مسئول) محمدعلی خبری رضا عسکری مقدم

صفحات از: 95 - 102

 تعداد بازدید:  69

 تعداد دانلود:  33

چکیده

بازشناسی گرایش های تجدیدحیات گرایانه و هویت گرا در معماری پس از پیروزی انقلاب اسلامی، فرصتی را برای بازاندیشی در معماری معاصر ایران فراهم می سازد. مقاله حاضر می کوشد با رویکردی بی طرفانه و به دور از ارزش داوری، آثار طراحی شده در معماری پس از پیروزی انقلاب اسلامی را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد. نتیجه پژوهش، استناد به دویست نمونه اولیه، از میان آثار معماری معاصر ایران در سال های پس از پیروزی انقلاب اسلامی است که از آن میان پنجاه نمونه موردی به تفصیل با رویکرد تحلیل کالبدی – محتوایی مورد مطالعه قرار گرفته اند. چارچوب نظری پژوهش بر اساس ادبیات تخصصی موضوع ترسیم شده است. بر مبنای پژوهش های صورت گرفته در حوزه معماری معاصر ایران، آثار فوق بر اساس پنج پارامتر کلی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته اند. اصول انسجام طرح، مفاهیم ساختارهای فضایی، شکل و فرم بنا، مصالح در بنا، رابطه با محیط پیرامون مطالعات صورت گرفته، نشان دهنده آن است که گرایش های تجدیدحیات گرایانه را می توان یکی از مهم ترین گرایش های موجود در معماری معاصر ایران دانست. گرایش به احیای هویت ایرانی ـ اسلامی یکی از مهم ترین اهداف این جریان است که با تأکید بر شیوه ها و تکنیک های مختلف طراحی معماری به اجرا درآمده اند.

واژگان کلیدی

معماری معاصر ایران، گرایش های تجدیدحیات گرایانه، هویت ایرانی ـ اسلامی، تحلیل کالبدی – محتوایی، معماری پس از پیروزی انقلاب اسلامی،

اصول پایداری اجتماعی مجتمع های مسکونی در شهرهای ایرانی – اسلامی

نویسندگان:  اسماعیل ضرغامی (نویسنده مسئول)

صفحات از: 103 - 116

 تعداد بازدید:  88

 تعداد دانلود:  51

چکیده

در دهه های پایانی قرن بیستم و شروع قرن بیست و یکم، پایداری به عنوان یكی از مباحث مطرح در کلیه عرصه ها، به ویژه در عرصه فضاهای شهری و معماری مطرح بوده است. این موضوع می تواند از طریق سه مؤلفه اقتصادی، زیست محیطی و اجتماعی در کنار یکدیگر به تعادل برسد. وجه اقتصادی معمولاً به علت انگیزه های مالی و انتفاعی توسط سرمایه گذاران رعایت می گردد. حتی در اغلب اوقات به حد افراط مورد توجه قرار می گیرد و چه بسا مشکلاتی را از این برای سبب می شود. مسائل زیست محیطی نیز به فراخور هر جامعه برای خود ضوابطی دارد و مورد توجه واقع می شود، اما آن چه مغفول می ماند وجه اجتماعی توسعه است. در پژوهش و مقاله حاضر، اصول پایداری مجتمع های مسکونی از بعداجتماعی شامل عدالت، زیباشناسی، راحتی، آسایش، امنیت و رشد کودکان، هویت اجتماعی و سایر مسایل مشابه در شهرهای ایرانی-اسلامی مورد بررسی قرار می گیرد. در این راستا پایداری اجتماعی مجتمع های مسکونی از نظر جامعه متخصصان و صاحب نظران ایرانی تحت بررسی قرار گرفته تا تجربه های ارزشمند آکادمیک و حرفه ای آنان از یک سو و تجربه زندگی آن ها در مجتمع های مسکونی از سوی دیگر ثبت و تلفیق شود و با تجزیه و تحلیل نظریه های دریافت شده، عوامل مؤثر در اصول پایداری مجتمع های مسکونی استخراج گردد. روش تحقیق به کار گرفته شده، روش پیمایشی از نوع پیمایشی اکتشافی است که بر مبنای تحلیل، توصیف و استخراج نتایج حاصل از پرسش نامه ها و کشف اصول پایداری و روابط بین این اصول از دید جامعه صاحب نظران انجام می گیرد تا در نهایت، اصول نظری پایداری مجتمع های مسکونی تعیین شود. در مرحله بعد، با مقایسه آن با واقعیت خارجی می توان به اصول عملی و راهكار های معماری دست یافت. این مهم از طریق تحقیقات میدانی و تنظیم پرسش نامه ساکنان مجتمع ها انجام خواهد گرفت كه در آینده به آن پرداخته خواهد شد.

واژگان کلیدی

مجتمع مسکونی، پایداری اجتماعی، آسایش، نظم، بازی، هویت،