دریافت Xml شماره جاری  
 بهار   1394 - شماره (19)- سال 5  میزان بازدید : 894

تحلیلی بر مطالعه شکل شهر اسلامی

نویسندگان:  محمد مسعود احسان بابایی سالانقوچ (نویسنده مسئول)

صفحات از: 5 - 14

 تعداد بازدید:  90

 تعداد دانلود:  71

چکیده

مطالعة شکل شهر اسلامی در تقاطع نظام های علمی گوناگون قرار گرفته است. گرچه گستردگی پژوهشگران به افزایش درک ما از پیچیدگی های شکل شهرهای اسلامی کمک کرده، امّا در عین حال سنّت ها، اهداف تحقیقاتی و نظام های علمی مختلف باعث بروز اغتشاش ها و سردرگمی هایی در این عرصه شده است. نوشتار حاضر در پی شناسایی، دسته بندی و تفسیر، یا نگاشت، پژوهشگران اصلی در حوزة مطالعة شکل شهر اسلامی است. مدل انتخابی و مورد استفاده در این تحقیق، مدل گاثیر و جیلیلاند است که در سال 2006 ارائه کرده اند. بدین منظور یک پیمایش دو سطحی از رویکردهای متداول در این عرصه ارائه شده است. بر این اساس در سطح نخست مطالعات بر اساس هدف اکتشافی آن ها به دو دستة شناختی که در پی فراهم آوردن تعریف یا توسعة چارچوبی تبیینی هستند، و هنجاری که هدف آن ها تعیین کیفیّاتی است که بر پایة آن ها شهر باید در آینده ساخته شود، تقسیم شده اند، سپس یک تمایز ثانوی بین رویکرد درون نگر که شکل شهر را به عنوان نظامی نسبتاً مستقل می پندارد و رویکرد برون نگر که شکل شهر را به عنوان متغیّر وابسته یا محصول فرعی عوامل خارجی تلقی می نماید برقرار شده است. نتایج مطالعه نشان می دهد که به رغم فراوانی پژوهش های انجام شده در باب شکل شهر اسلامی، بیش تر این مطالعات سعی در تبیین و توضیح شکل شهر داشته اند و کمبود مطالعات مربوط به بایدها و الزامات برنامه ریزی و طرّاحی شهر بر اساس اصول اسلامی مشهود است.

واژگان کلیدی

اسلام، شکل شهر، شکل شهر اسلامی، شهر اسلامی.

گونه شناسی معماری مساجد محلّه ای شهر سنندج در دورة قاجار

نویسندگان:  محمد ابراهیم زارعی (نویسنده مسئول)

صفحات از: 15 - 28

 تعداد بازدید:  75

 تعداد دانلود:  25

چکیده

سنندج مساجد محلّه ای متعدّدی دارد. ویژگی های این مساجد ایجاب می کند که به طور جداگانه مطالعه شوند. هدف از این نوشتار در ابتدا تاریخ گذاری و شناخت ویژگی های فضایی-کالبدی این بناها و در ادامه گونه شناسی مساجد محلّه ای شهر سنندج در دورة قاجار است تا به این پرسش ها پاسخ داده شود: نخست، چند گونه مسجد با توجّه به ساختار معماری و چیدمان فضاها در این شهر قابل شناسایی است؟ دوم، هر یک از این گونه ها چه ویژگی هایی دارند و آیا می توان «سبک سنندجی» را بر آنها اطلاق کرد؟ با توجّه به پرسش های تحقیق این پیش فرض ها مطرح است که مساجد شهر سنندج سبکی خاص در نقشه و ساختار و چیدمان فضاها دارند که می توان آنها را تحت عنوان مساجد محلّه ای «سبک سنندجی» نام گذاری کرد. هریک از گونه های این سبک، ویژگی های خاص خود را متناسب با شرایط مکانی دارند. این تحقیق با شناسایی معیارهای معماری ساخت مساجد محلّه ای سنندج در دورة قاجار به تبیین گونه ها پرداخته که از طریق گونه شناسی توصیفی، تاریخی - تحلیلی و با الگوی گونه شناسی داده بنیاد به طبقه بندی نمونه های مورد مطالعه می پردازد. داده های این نوشتار از طریق بررسی های میدانی و بازدید از این مساجد و مدارک کتابخانه ای جمع آوری شده است. برآیند این نوشتار نشان می دهد که مهم ترین معیارهای طرّاحی؛ ساخت و ساز مساجد محلّه ای در نوع معماری بومی برون گرا و معماری مرکزی ایران درون گرا و نیز وضعیّت زمین، امکانات در اختیار به لحاظ تمکّن مالی و مصالح بوده است. هم چنین تحلیل گونه ها نشان می دهد که این سبک از معماری متناسب با شرایط زمان و مکان و اقلیم منطقه بوده است.

واژگان کلیدی

مساجد محلّه ای، سبک سنندجی، دورة قاجار، ایوان ستون دار چوبی.

شهر معاصر ایران: بنیادهای ساختارشناسی الگوی رانتی شهر ایرانی (مطالعه موردی: شهرکرد)

نویسندگان:  اسماعیل علی اکبری (نویسنده مسئول)

صفحات از: 29 - 40

 تعداد بازدید:  88

 تعداد دانلود:  30

چکیده

در دورة معاصر با ورود اقتصاد رانتی و گردش منابع رانت در ساختار اجتماعی و اقتصادی کشور، الگوی جدیدی از رشد شهری در ایران پدید آمده است. این مقاله می کوشد بر اساس موردپژوهی شهرکرد بنیادهای ساختارشناسی الگوی رانتی شهر معاصر ایران را با رویکرد تبیینی و هنجاری معرفی و تحلیل نماید. داده ها مربوط به متغیّرهای ساختار اقتصادی، اجتماعی، فضایی و منابع رانت است که به روش اسنادی برای 1335 تا 1393 تهیه و با روش علّی ـ تطبیقی پردازش شده اند. یافته ها نشان می دهد تسلّط شهرنشینی خدماتیِ برآمده از روحیة رانت جویی در درون اقتصاد چرخشی و توزیع و تخصیص رانت های فراگیر و انحصاری میان گروه های اجتماعی عمدتاً از طریق دیوان سالاری گستردة شهری که چرخة بوروکراتیک توزیع مؤثّر رانت، تولید فضای برون گرا و فرصت های شغلی و عامل پیدایی جامعة تک ساختی در الگوی شهر رانتی محسوب می شود، ماهیّت اجتماعی و اقتصادی و ساختار تکوین و تکامل شهر معاصر ایران را دگرگون کرده است. وابستگی تنگاتنگ و همه جانبة الگوی شهر رانتی به سرچشمه های برون زا، پایان پذیر و غیرزایشی اقتصاد رانتی، بنیادهای ساختاری و ماهوی شهر معاصر ایران را شکننده و ناپایدار کرده است.

واژگان کلیدی

شهر معاصر ایران، اقتصاد رانتی، منابع رانت، ساختار اجتماعی- اقتصادی، شهرکرد.

سیاست های طرّاحی ورودی شهرایرانی متأثر از ورودی مساکن قدیمی

نویسندگان:  محمدرضا نقصان محمدی (نویسنده مسئول) پریسا ریسمان باف

صفحات از: 41 - 54

 تعداد بازدید:  81

 تعداد دانلود:  34

چکیده

ورود به هر مجموعة فضایی، زمانی به درستی انجام می شود که واردشونده بتواند پیش از ورود، دریافتی سریع از ویژگی های کلّی فضا، آداب و رسوم و سایر ویژگی های فضا را کشف کند. در این میان ورودی شهر و ورودی خانه ملموس ترین فضاهایی هستند که عمل ورود و خروج در آن ها رخ می دهد. با تمهید ورودی برای هر فضا (خواه شهر و خواه بنا)آن فضا برای ساکنانش هویّت می یابد و می تواند به عنوان بستری برای تجربة مطبوع انسانی عمل کند. ورودی شهر چون اولین نقطة مواجهة واردشونده با شهر است و نخستین تصویر ذهنی و پیش داوری های وی بر این اساس شکل می گیرد، اهمیّت زیادی دارد. متأسفانه امروزه فضای ورودی بسیاری از شهرهای کشور با افت شدید کیفیّت کالبدی و کارکردی مواجه هستند و به جای آن که ویترینی برای نمایش هویّت شهر باشند، سبب آسیب جدی به سیما و هویّت شهرها شده اند. مقایسة ویژگی های ورودی بنا و شهر در گذشته نمایان گر وجوه تشابه میان آن هاست. به نظر می رسد همان اهدافی که موجب شده تا فضای ورودی بنا شکل گیرد و تکامل یابد، در شکل گیری فضای ورودی شهر نیز نقش داشته است. در این پژوهش که از نوع بنیادی و روش تحقیق توصیفی- تحلیلی است، سعی شده با بررسی ورودی شهر ایرانی و ورودی مساکن قدیمی و مقایسة آن ها، به سیاست هایی برای طرّاحی و بازطرّاحی این فضای فراموش شده دست یافت. هدف پژوهش استخراج سیاست هایی است که به طراحان کمک کند تا به جای تقلید ناآگاهانه از کالبد و شکل ظاهری دروازه، تعریفی درست از نقش ورودی در سازمان فضایی شهر داشته باشند و فضایی در خور شهر امروز و شهر ایرانی ایجاد کنند. در نهایت، تمام این سیاست ها در جهت معکوس نمودن فرایند افت شهری و رونق چند بعدی این بخش از شهر در غالب جداولی جمع بندی و ارائه شده اند تا منجر به ایجاد فضایی در خور شهر امروز و شهر ایرانی شوند.

واژگان کلیدی

ورودی شهر، ورودی مساکن قدیمی، شهرامروز، فضای شهری.

بررسی تأثیر آیین های عاشورایی بر منظر شهری و خاطرات جمعی از دیدگاه شهروندان

نویسندگان:  مهدی خاک زند سعیده تیموری گرده (نویسنده مسئول)

صفحات از: 55 - 64

 تعداد بازدید:  72

 تعداد دانلود:  30

چکیده

منظر شهری پدیده ای همواره در حال تغییر است که تحت تأثیر شرایط مختلف اجتماعی و فرهنگی شکل می گیرد. مذهب به مثابه یکی از عناصر و ریشه های فرهنگی و اجتماعی، نقش بسیار مؤثّری در ایجاد این تغییرات ایفا می کند. همان طور که محیط طبیعی و مصنوع در ایجاد باورها، آیین، آداب و رسوم جوامع تأثیرگذار هستند، مذهب و ویژگی های آن نیز می تواند استفاده و دخل و تصرّف در محیط پیرامون را تحت شعاع خود قرار دهند. با توجّه به اهمیّت آیین های فرهنگی- مذهبی در شهرهای ایران از گذشته های دور تا كنون و با توجّه به تحقیقات بسیار اندک در حوزة معماری، دربارة آیین مذهبی عاشورا و بررسی تأثیرات حاصل از آن در منظر شهری از دیدگاه شهروندان، این مقاله تدوین شده است. مقاله حاضر بر این فرض است که «ایام محرم، باعث ایجاد تغییرات اساسی در منظر شهر می شود که این تغییرات در عین بصری بودن (ظاهری و کالبدی) دارای تأثیرات ذهنی فراوانی در خاطر مردم شهر است». روش تحقیق، توصیفی- تحلیلی است و برای دست یابی به هدف تحقیق از دو روش پیمایش و مراجعه به اسناد کتابخانه ای استفاده شده است. محدودة مورد بررسی چهار منطقه از تهران است که از محلّه های مورد توجّه مردم و برگزارکنندگان آیین مذهبی ایام محرّم در شهر تهران است. نتیجه تحقیق حاکی از آن است که اکثریت پاسخگویان علاوه بر تأکید بر ایجاد تغییرات حاصل از آیین مذهبی محرّم در منظر شهر، این تغییرات را در عین کالبدی و بصری بودن دارای تأثیرات ذهنی و غیر عینی ماندگار در یاد و خاطره خود از شهر می دانند.

واژگان کلیدی

مراسم مذهبی دهة محرم، تأثیرات عینی و ذهنی، منظر شهری موقّت و آیینی، خاطرات جمعی، عاشورا.

عصبیّت؛ مؤلفه ای اصلی در ایجاد حسّ تعلّق و مطلوبیّت فضای زیستی از دیدگاه ابن خلدون

نویسندگان:  محمد نقی زاده سعیده محتشم امیری (نویسنده مسئول)

صفحات از: 65 - 76

 تعداد بازدید:  82

 تعداد دانلود:  34

چکیده

ابن خلدون دانشمند مسلمان قرن هشتم هجری در کتاب ارزشمند خویش المقدمه، به مباحثی مهم از جمله بررسی ویژگی های شهر، روند شهرنشینی، اخلاق شهروندی، تحلیل ارتباط انسان با محیط، صفات شهر مطلوب و مطالب حائز اهمیّت دیگری اشاره کرده است که می توان با مطالعة دقیق و تخصّصی از آن ها بهره جست. متأسفانه آرا و نظریّه های منحصربه فرد وی در باب شهرنشینی تا حد زیادی از دید محققان این رشته مغفول مانده است. نظریّه های او برای دست یابی به الگوی شهر اسلامی می تواند به عنوان یکی از منابع بنیادی در جهت یافتن صفات شهر مطلوب اسلامی قلمداد شود و مورد پژوهش علمی قرار گیرد. این مقاله به یکی از مؤلّفه های مهمِ رشد و توسعة شهر از دیدگاه ابن خلدون پرداخته است. واژة «عصبیّت» برای نخستین بار به عنوان عاملی برای تقویت حس مشارکت های اجتماعی مردم در فضاهای زیستی توسط این حکیم مسلمان بیان شد. این مفهوم در بطن خویش معانی گسترده ای را در بر دارد؛ از جمله همبستگی اجتماعی، احساس وحدت، حمایت گروهی، وجدان جمعی و موارد بی شمار دیگر که می تواند به عنوان یکی از اساسی ترین خصوصیّات شهر مطلوب برای دست یابی به اجتماعی پایدار در نظر گرفته شود. در این پژوهش که از نوع بنیادی و کیفی است و از روش های تفسیری، اکتشافی و منابع اسنادی بهره برده شده، اهمیّت بحث همبستگی اجتماعی (عصبیّت)، معنای دقیق و مصادیق ظهور آن در شهر به عنوان عاملی برای تحرّک، پویایی و رشد اجتماعی و تأثیر ویژة آن در رشد و توسعة شهر مورد بررسی قرار گرفته است.

واژگان کلیدی

ابن خلدون، عصبیّت، همبستگی اجتماعی، توسعه ی شهر، مطلوبیت شهر.