دریافت Xml شماره جاری  
 پاییز   1393 - شماره (17)- سال 5  میزان بازدید : 743

تبیین جایگاه اسلام در روند شهرنشینی و سازمان فضای شهری ایران

نویسندگان:  ستار خالدیان (نویسنده مسئول) حسن کریمیان احمد پوراحمد حامد مظاهریان

صفحات از: 5 - 18

 تعداد بازدید:  61

 تعداد دانلود:  52

چکیده

با حضور مسلمانان در ایران و تسلّط آن ها بر کشور، سیر شهرنشینی و ساختار زندگی شهری ایران تغییراتی در خور توجّه کرد. هر چند باید اساس و شالودۀ شهر بعد از ورود اسلام را بر پایة شهرنشینی و شهرسازی دوران ساسانی دانست، دین جدید مجموعه ای از اصول و هنجارها و چارچوب اجتماعی نوینی را در جامعة ایرانی رواج داد که به روشنی بر ساختار زندگی روزمرة مردمان تاثیرگذار بود. این مقاله که از نوع تحقیقات تاریخی است سعی دارد، تا با استفاده از داده های تاریخی، اسنادی، یافته های باستان شناسی، مدارک شهرسازی و تحلیل آن ها تأثیر اسلام بر روند شهرنشینی و ساخت و سازمان فضایی شهری را بررسی کند. نتایج حاصل از این مطالعه سعی دارد تا مشخص سازد اسلام چگونه و به چه میزان بر سازمان فضایی شهرهای ایران تأثیرگذار بوده است و با فرض مؤثر بودن اسلام بر شهرهای دوران اسلامی آیا می توان عنوان شهر اسلامی را به آن ها اطلاق کرد. نگارندگان معتقدند اسلام مهم ترین عامل در تغییرات صورت گرفته در بافت و سیمای شهرهای ایران بعد از اسلام بوده است. مطالعات حاصل از این پژوهش نشان می دهد اسلام به صورت غیر مستقیم و ابتدا بر روی سازمان اجتماعی و ساختار زندگی شهری در ایران تأثیر داشته و در نتیجة این تغییر سترگ دیگر شاخصه های شهری نیز، که در ساخت سازمان فضایی شهرها مؤثرند، تغییر یافته است. هم چنین نتایج این تحقیق نگارندگان را به این باور رسانده است که اطلاق واژه شهر اسلامی به شهرهای تأسیس شده یا تغییر شکل یافته ایران بعد از اسلام نادرست است و مناسب ترین واژه برای تبیین این فرایند تأثیرگذار «شهر در دوران اسلامی» است.

واژگان کلیدی

اسلام، سازمان فضایی، شهر، شهرنشینی، ایران.

هنرهای تزئینی و پدیده های شگرف گج بری در معماری ایران

نویسندگان:  حسین زمرشیدی (نویسنده مسئول)

صفحات از: 19 - 34

 تعداد بازدید:  42

 تعداد دانلود:  24

چکیده

معماری ایران از تاریخ، حكمت، اصول و بویژه پدیده های شگرف هنرهای معنوی سخن می گوید. این معماری در ادوار اسلامی، رشد فراوانی - در تمام شئون با هنرهای وابسته مانند هنر گچ بری - داشته است. در مجموع هنرهای وابسته به معماری ایران، بخصوص پدیدة گچ بری های بسیار باقاعده، زینت بخش داخلی بناها بوده و در برخی موارد سبب زیباسازی نماهای مسكونی بیرونی و اندرونی، هم چون منازل دورة قاجاریّه در كاشان و دیگر مناطق شده است. این هنر نقوش گوناگونِ اسلیمی، ختایی، پیچك های افشان و بسیاری دیگر از انواع «هفت قلم خط و شاخه های آن را برای معماری ایرانی و اسلامی به ارمغان آورده است. این بررسی براساس روش توصیفی - تحلیلی تاریخی به ثمر رسیده است. اطلاعات از مطالعات كتابخانه ای و مشاهده و تجارب میدانی نیز حاصل شده است. نتیجه این كه از هنر بدیع گچ بری می توان هم برای زیباسازی آثار اسلامی امروزی و هم بناهای مسكونی و غیره بهره فراوان برد. به طور خلاصه، هنر گچ بری با تلفیق آینه كاری شاخة دیگری از این هنر را به وجود آورد و در مجموع، دو هنر آینه كاری و گچ بری به شكل گود و برجسته و در مواردی با آینة الوان، فلسفه و حكمت وافری از جذابیّت زیبایی و زیباشناسی را برای آثار معماری ایرانی و اسلامی به ارمغان آورده است.

واژگان کلیدی

نقش مایه های دورة سلجوقی، مینوتكاری، گچ بری منقوش، تُنگ بُری، مجسمة ملائك گچی.

میزان انطباق ساختار اصلی شهر مشهد با تصویر ذهنی زائران

نویسندگان:  حسین کلانتری خلیل آباد (نویسنده مسئول) حسین مبینی مهدی حقی

صفحات از: 35 - 44

 تعداد بازدید:  48

 تعداد دانلود:  16

چکیده

از جمله اصول مهم شهرسازی ایرانی-اسلامی اصل انسجام و وحدت در ساختار شهر است. شهرهای گذشته ایران ساختاری اصلی داشتند که عملکردها و عناصر اصلی شهر را در بر می گرفت و به صورت سلسله مراتبی، در سطح محلّه ها ادامه می یافت و علاوه بر افزایش خوانایی و هویّت بخشیدن به شهر و محلّه ها، شکلی کارا و منسجم به شهرها می بخشید.تحقیقات اندیشمندانی چون لینچ اشاره دارند که انسان ها با استفاده از تصویر ذهنی خود از ساختار شهر،به جهت یابی و انتخاب مسیر می پردازند. بنابراین ضروری است در برنامه های شهری به تصویر ذهنی استفاده کنندگان از شهر توجّه شود تا کارایی ساختار اصلی به منظور پشتیبانی از الگوهای رفتاری(آمد وشد)ساکنان تقویت شود.از آن جا که طبق آمار رسمی، سالانه حدود 17 میلیون مسافر وارد شهر مشهد می شوند و حدود 3 میلیون نفر نیز در این شهر ساکن هستند، مدیریّت الگوهای رفتاری زائران برای جلوگیری از مشکلات ترافیکی این شهر اجتناب ناپذیر است. به نظر می رسد ساختار اصلی شهر مشهد و ساختار ذهنی غالب زائران هماهنگی مناسبی ندارد. به گونه ای زائران برای طی طریق از مسیرهای مرکزی که محل تردد روزانه ساکنین و با ظرفیت پایین هستند، استفاده می کنند؛ و به نظر میرسد این عامل اصلی بسیاری از مشکلات ترافیکی شهر مشهد است.این پژوهش برای اثبات این فرضیه به بررسی میزان انطباق ساختار اصلی شهر مشهد و ساختار ذهنی زائران در شهر مشهد، از طریق روش های تحلیل چیدمان فضا،پرداخته است.تحلیل ها نشان می دهدکه نقشة ذهنی زائران شهر مشهد با ساختار اصلی طرّاحی شده برای این شهر، جز در چند نقطه، هماهنگ نیست. که سبب مشکلات ترافیکی در مراکزشهر مشهد شده است.این نکته توجّه بیش تر به تصویرذهنی مردم در طرح های آینده برای شهر مشهد و همچنین یافتن راه هایی برای تقویت ساختار اصلی طراحی شده در تصویر ذهنی زائرین مشهد را ضروری می نماید.

واژگان کلیدی

شهر مشهد، ساختار اصلی،تصویر ذهنی،جهت یابی،الگوهای رفتاری زائرین.

دست یابی به زبان الگوی اسلامی ـ ایرانی طرّاحی محیط و منظر

نویسندگان:  مهدی خاک زند (نویسنده مسئول) سیدمحمدمهدی حسینی کیا

صفحات از: 45 - 52

 تعداد بازدید:  56

 تعداد دانلود:  41

چکیده

كارایی زبان الگوی اسلامی ـ ایرانی طرّاحی محیط و منظر در گرو دست یابی به ماهیّت درست این زبان وساختار آن است. حكمت هنر و معماری این مرز و بوم دارای مبانی نظری استواری است كه می تواند ساختار این زبان را در جهت نیل به منظر شهری با هویّت اسلامی ـ ایرانی پیكربندی نماید. در سال های گذشته تلاش های بسیاری برای تبیین و ارائة الگو ها در قالب یك زبان، در حوزة معماری غرب صورت پذیرفته است، امّا آن چه این الگو ها را با معماری اسلامی ـ ایرانی، ناهمسو می کند، نبود یا عدم تطابق ریشه های نظری آن با معماری اسلامی ـ ایرانی است. در این مقاله با نگاه ساختارگرایانه به كنكاشی برای دست یابی به ساختار زبان الگوی اسلامی ـ ایرانی طرّاحی محیط و منظر در شهر اسلامی ـ ایرانی پرداخته شده است. روش تحقیق مورد استفاده استدلال منطقی در بستری از مطالعات تاریخی است. نتایج برآمده از این پژوهش حاکی از وجود ساختار های مستحکم در جهت تبیین زبان الگوی اسلامی ـ ایرانی است. ساختار این زبان به گونه ای است که می تواند پاسخگوی بی نهایت ترکیب معنا دار از کنار هم قرار گرفتن الگوهای اسلامی و ایرانی باشد.

واژگان کلیدی

زبان الگو، اسلامی ـ ایرانی، طرّاحی محیط ، منظر.

معناشناسی محور در مسجد و كلیسا

نویسندگان:  سحر فتحی آذر (نویسنده مسئول) مهدی حمزه نژاد

صفحات از: 53 - 62

 تعداد بازدید:  61

 تعداد دانلود:  28

چکیده

محور، عاملی اساسی در سازمان دهی کالبدی معابد است که با توجّه به نحوة تفکّر هر مکتب، نقشی نمادین در فضاهای عبادی داشته است. محور، در فضای نیایشگاه ها عامل جهت مندی است که می تواند القاکنندة معانی و كیفیّت فضایی تعریف شده ای در عبادت گاه باشد. این مقاله در پی آشکار ساختن عوامل و معانی مؤثّر بر محوربندی معابد اسلامی و مسیحی است. ضرورت مطالعه و بررسی محور در اهمیّت نقش پنهانی و مؤثّرش در جهت گیری معنوی و كالبدی فضای عبادت گاهی است. روش تحقیق به شیوه توصیفی ـ تحلیلی و استدلال منطقی با رویکرد تطبیقی می باشد. در ابتدا مبانی و تفاوت های فکری ِمرتبط با محورگرایی در مسجد وکلیسا مطرح می شود و در نهایت با بررسی تطبیقی مساجد و کلیساها به تحلیل معنایی نقش محور پرداخته می شود. بررسی مبانی اولیة محور، دلیل و نحوة شكل گیری فضاهای عبادی را آشكار می كند و منجر به نگاهی آگاهانه نسبت به طرّاحی مسجد و كلیسا می گردد. بر این اساس، محورافقی در نیایشگاه های مسیحی دارای جایگاهی استوار بوده و حامل نقش های تاریخی، رمزی، عملکردی و ... است. محور در کلیسا موجب مادی گرایی و ارتباط کلیسا با عوامل و نمادهای این جهانی می گردد. محور در کلیسا موجب مادی گرایی و ارتباط کلیسا با عوامل و نمادهای این جهانی می گردد. محور در مساجد، بنا به الزام عملكردی و كاركردی شکل گرفته اند. آن چه می توان در مساجد مشاهده کرد، فضایی خلأگونه و به دور كشش غالب در جهتی خاص است. محوربندی در مسجد منجر به سکوت ذهن و تعریف واحدی فضایی می گردد؛ به گونه ای که مسجد تجلّی گاه نیایش گاهی یک دست و همگانی، منطبق بر فردیّت افراد به سوی معبود واحد شناخته می شود. در نهایت، وجه مشترک در محورگرایی کلیسا و مسجد محور عمودی است. آن چه فرجام معنای حقیقی در مسجد وکلیسا را رقم می زند، محور عروج است که مسیر رستگاری را تعریف می نماید.

واژگان کلیدی

محور، محورگرایی، مسجد، کلیسا.

کنکاشی در بازار قیصریّة لار با هدف ریشه یابی دورة ساخت بنا مقایسه تطبیقی بازار قیصریّه لار و بازار زرگران بخارا

نویسندگان:  محمد علی آبادی (نویسنده مسئول) فروغ سلمانپور

صفحات از: 63 - 74

 تعداد بازدید:  46

 تعداد دانلود:  16

چکیده

بازارهای ایرانی یکی از مهم ترین بخش های تشکیل دهندة ساختار شهر در شهرهای تاریخی و فرهنگی باستان بوده اند. این بازارها علاوه بر تأثیرگذاری بر ساختار کلی شهر و شکل گیری محلّه ها، به عنوان یکی از مظاهر مهم معماری، در میان مردم از اهمیّت برخوردار بوده و در جهان نام آور شده اند. به دلیل ویژگی های منحصر به فردی که بازار قیصریّه لار نسبت به دیگر بازارهای برجای مانده از دوران کهن دارد، بررسی عمیق تر و موشکافانه تر آن ضروری به نظر می رسد. هدف از این مقاله دست یافتن به قدمت این بنای ارزش مند است؛ چراکه تاکنون بررسی جامعی در مورد تاریخ دقیق ساخت بنا صورت نگرفته است و تمام تاریخ های ذکر شده بر پایة حدس و گمان های شخصی استوار است. نتیجة به دست آمده کمک بسیاری به بازشناسی جایگاه و پیشینة تاریخی شهر لار، هم چنین میزان اهمیّت و رونق آن در زمان های گذشته خواهد کرد. برای دست یابی به این هدف از روش ترکیبی(توصیفی و تاریخی-تطبیقی) بهره گرفته شده است. ابتدا با مطالعات کتابخانه ای و بررسی اسناد تاریخی، شیوة شکل گیری بازارها در ادوار مختلف و مشابهت آن ها با بازار لار از جهت موقعیّت شهری و بستری که بازار در آن شکل گرفته و نیز از نظر ساختار و هندسه بنا بررسی شده است. به دلیل شباهت بسیار معماری بازار لار به شیوة معماری دورة تیموری، تمرکز خود را بر بازشناسی عناصر شاخص این دوره در بنای بازار قرار دادیم. به همین دلیل ابتدا شاخصه های معماری دورة تیموری که در بازار لار وجود دارد، مورد کنکاش قرار گرفت. در ادامه به مقایسة تطبیقی میان بازار لار و بازرا بخارا، که آن هم متعلّق به دورة تیموری است، پرداخته شد. نتایج حاصله نشان می دهد که ساخت و پیکربندی عناصر فضایی بازار لار کاملاً با شیوه های به کار رفته در دورة تیموریان، مطابقت دارد. به بیان دیگر تمام ویژگی های بارز این دوره به شیوه ای اعلا در بازار لار نمود یافته است.

واژگان کلیدی

بازار ایرانی، بازار قیصریة لار، معماری تیموری، بازار بخارا.

بازشناسی مؤلّفه های هویّت اسلامی در طرّاحی منظر معاصر با رجوع به قرآن کریم و روایات معصومین (ع)

نویسندگان:  ایمان سعیدی (نویسنده مسئول)

صفحات از: 75 - 84

 تعداد بازدید:  45

 تعداد دانلود:  37

چکیده

یکی از جلوه های هویّت بخش در طرّاحی منظر معاصر، دیدگاه های فرهنگی و عقاید مذهبی موجود در جامعه است. طرّاحی منظر با اهمیّت دادن به ابعاد مفهومی، نظامی ظریف، ترکیبی نو و بدیع خلق می نماید که ریشه در دیدگاه های دینی و تفکّر انسان نسبت به جهان آفرینش دارد. ولی امروزه چنین ارتباطی بین طرّاحی فضاهای باز و سبز شهری ایران با جنبه های هویّت اسلامی وجود ندارد و در آ ن ها نوعی بحران هویّت دیده می شود. بر این اساس، پژوهش حاضر در جهت پاسخ به این سؤال است که چگونه می توان بین هویّت اسلامی و طرّاحی منظر معاصر ارتباط برقرار کرد؟ نگارنده بر این فرض است که از آیات قرآن و روایات معصومین(ع) می توان مؤلّفه هایی استخراج کرد که منجر به انعکاس هویّت اسلامی در طرّاحی منظر معاصر شود. روش تحقیق از نوع توصیفی - تحلیلی است. روش جمع-آوری اطلاعات از نوع کتابخانه ای، با مطالعه اسناد معتبر علمی و دینی است. نتایج پژوهش نشان می دهد مؤلّفه های هویّت اسلامی در طرّاحی منظر معاصر در دو دسته مفهومی(4 مؤلّفه) و کالبدی(6 مؤلّفه) قابل دسته بندی هستند. در بعد مفهومی این مولفه ها مشتمل بر منظرِ نیایش و ستایش، منظرِ احترام و تکریم، منظرِ اخلاق اسلامی و منظرِ امنیّت است. در بعد کالبدی نیز مؤلّفه ها شامل استحکام و پایداری، رنگ و نور، هندسه و تناسبات، انتخاب و کاشت گیاهان، نمایش آب و تفریحات سالم است. این مؤلّفه ها با یکدیگر هم پوشانی دارند و تفکیک ناپذیرند. هم چنین، در متن قرآن و حدیث، دارای جلوه های بروز خاص و عامی هستند که منجر به خلق هویّت اسلامی در طرّاحی منظر می شوند. در انتهای مقاله نیز راهبردهای آفرینش هویّت اسلامی در طرّاحی منظر معاصر بیان گردیده است.

واژگان کلیدی

هویّت اسلامی، طرّاحی منظر، قرآن کریم، روایات معصومین(ع).