دریافت Xml شماره جاری  
 پاییز   1389 - شماره (1)- سال 1  میزان بازدید : 903

تأمّلی در چيستی شهر اسلامی

نویسندگان:  محمد نقی زاده (نویسنده مسئول) جابر دانش

صفحات از: 1 - 14

 تعداد بازدید:  95

 تعداد دانلود:  63

چکیده

علي‌رغم آن که به تناسب و در مواضع و جايگاه‌هاي گوناگون، افراد بسياري (از جوامع علمي، آموزشي، مديريتي، حرفه‌اي و اجرايي) از “شهر اسلامي” سخن مي‌گويند، امّا تعريف متّفق‌القولي از اين موضوع و اثر بسيار مهم در دسترس نيست. به نظر مي‌رسد که مناسب‌ترين تعريف را مي‌توان و بايد از متون اصيل اسلامي و به ويژه از قرآن کريم استنتاج کرد. به همين جهت، با تبيين ويژگي‌هايي که براي شناخت و تعريف هر پديده لازم است (که در “مباني” و “ارکان” و “الگو” و “صفات” و “اصول” خلاصه مي‌شوند)، مقالة حاضر بر آن خواهد بود تا اين ويژگي‌ها را براي شهر اسلامي از قرآن کريم استنتاج نمايد. با توجّه به اين موضوعات، نهايتاً نيز تعريفي عام از شهر اسلامي ارايه مي‌شود، که بارزترين ويژگي آن، با عنايت به جامعيت و جاودانگي و جهاني بودن اسلام، در عدم معرّفي الگوي فيزيکي و کالبدي واحد و لايتغير براي دوران و سرزمين‌هاي متفاوت مي‌باشد. مباحث مختلف مقاله، در ذيلِ 6 عنوان اصلي: “مقدّمه”، “مباني شهر اسلامي”، “ارکان شهر (به طور عام) و شهر اسلامي (به طور خاص)”، “الگو (يا اسوة) شهر اسلامي”، “جلوه‌ها و تجلّيات (چشم‌انداز شهر اسلامي) (اصول و راهبردهاي طرّاحي و برنامه‌ريزي و مديريت شهر اسلامي) ” و “نتيجه‌گيري” ارايه خواهد شد.

واژگان کلیدی

شهر اسلامي، جهان‌بيني توحيدي، فرهنگ، الگوي شهر اسلامي، مباني شهر اسلامي،

مبانی شكل گيری و اصول سازمان يابی كالبدی شهر اسلامی

نویسندگان:  جابر دانش (نویسنده مسئول)

صفحات از: 15 - 32

 تعداد بازدید:  100

 تعداد دانلود:  52

چکیده

شهرها و مجتمع‌های زیستی از جملة بارزترین و ملموس‌ترین جلوه‌های فرهنگ بشری است که با ارائه فضاهایی عینی و قابل ادراک، بسیاری از مؤلفه‌های فکری و ذهنیِ متأثر و منتج از آن را بیان می‌کند. علاوه بر این نوع ارتباط، فضاهای شهری، محیطی فرهنگ‌ساز و تأثیرگذارند که می‌توانند در شکل‌گیری نظامِ زیرساختی و ذهنیِ جامعه اثربخش باشند. شهرهای اسلامی نیز از این قاعده مستثنی نیستند. آن چه اين مقاله در پي آن است، تحليل مبانی شکل‌گیری و اصول سازمان‌يابي شهرهای سنتیِ اسلامی است که در راستای دستیابی به آن، پیشینة تاریخی شهرهای اسلامی، خصوصیات کالبدی و عوامل مؤثر در شکل‌گیری آنها مورد بررسی و تحليل قرار گرفته است. این تحلیل در تبيين مباني انتظام و شكل‌گيري شهرهاي اسلامي، با طرح بُعد معناگرا و عرفانی فرهنگ و هنر اسلامی در بنیاد و حیات کالبد شهری، اصول وحدت گرای فرهنگ دینی در انتظامِ هماهنگ، شهر اسلامی را مورد تأکید قرار داده است.

واژگان کلیدی

شهر اسلامی، انسجام شهری، وحدت، معنویت، انتظام هماهنگ،

نقش تاریخی وقف در شکل گيری شهر اسلامی (مطالعه موردی شهر اصفهان)

نویسندگان:  حسین کلانتری خلیل آباد (نویسنده مسئول) سیداحمد صالحی قهرمان رستمی

صفحات از: 33 - 44

 تعداد بازدید:  79

 تعداد دانلود:  23

چکیده

وقف، سنتي اسلامي است که بر اساس آن افراد حقيقي يا حقوقي بخشي يا همه ملک خود را به سازماني دولتي يا خصوصي مي‌بخشند. اين سنت حسنه در ايدئولوژي اسلامي ريشه دوانده و نقش بارزي در توسعه شهرهاي اسلامي، به ويژه شهرهاي مذهبي داشته است. در ايران نيز سابقه و نقش تاريخي وقف در توسعه فضاهاي کالبدي شهرها مبرهن است. در اين مقاله، نقش تاريخي وقف در شکل‌گيري و توسعه فضاهاي كالبدي شهرهاي ايراني- اسلامي به ويژه اصفهان مورد بررسي و تبيين قرار مي‌گيرد. روش تحقيق برگزيده در اين مقاله، تلفيقي از روش‌هاي کتابخانه‌اي و ميداني بوده و هدف از تحرير آن نيز ارزيابي ميزان تأثيرگذاري وقف در توسعه فضاهاي کالبدي شهرهاي ايران با تأکيد بر شهر اصفهان مي‌باشد. نتايج تحقيق نشان مي‌دهد که اراضي وقفي در شهرهاي اسلامي ايران، به ويژه شهر اصفهان، موجب گرايش آن به توسعه افقي بوده و اين گرايش از محل زمين‌هاي وقفي به سمت پيرامون شهر کمتر شده است. اراضي وقفي در توسعه فيزيكي شهر تأثيرگذار بوده و خود نيز در جريان توسعه فيزيكي شهر، از حالت اوليه خود خارج شده و به بافت شهري تبديل گشته‌اند. بنابراين مي‌توان تأثيرگذاري اراضي وقفي و توسعه فيزيكي شهر را امري دو طرفه دانست.

واژگان کلیدی

وقف، اصفهان، شهر اسلامي، شهر ايراني،

عوامل پیدایش ناامنی در شهرها از منظر اسلام

نویسندگان:  حمیدرضا صارمی (نویسنده مسئول) مسعود صارمی

صفحات از: 45 - 58

 تعداد بازدید:  82

 تعداد دانلود:  27

چکیده

امنيت بستر تجلی همه نعمت‌های زندگی است. هر گاه امنيت از ميان برود، ساير مسائل رفاهى و مواهب مادى و معنوى نيز به خطر خواهد افتاد، در يك محيط ناامن امکان زندگى توام با سربلندى و آسودگى فكر، تلاش و كوشش، براى پيشبرد هدف‌هاى اجتماعى وجود ندارد. دین اسلام به موضوع امنیت به‌ عنوان یک اصل مهم در زندگی نگاه کرده و سایر مسائل را منوط به امنیت کرده است. در این راستا مهمترین اصل شهرنشینی امنیت است. البته ظهور شهر امن در حذف ناامنی از شهر است. مقابله با ناامنی در شهر بدون شناخت علل پیدایش آن، امکان پذیر نیست. تحولات و پیشرفتهای علمی در چند سده گذشته برای امنیت بخشی به زندگی شهروندان در شهرها موفقیت زیادی نداشته ‌است. افزایش بلایای طبیعی و ناامنی های اجتماعی در دهه گذشته نشاندهنده ناتوانی انسان در برخورد با این ناامنی هاست. در این پژوهش نظریه جدیدی با استناد به مبانی متقن اسلام بیان گردیده که تغییرات اجتماعی زمینه ساز تغییرات طبیعی بوده و منشأ همه ناامنی های طبیعی و غیر طبیعی در رفتارهای اجتماعی انسان قرار دارد، که برخی از این رفتارها با استناد به منابع دینی بیان گردیده است.

واژگان کلیدی

امنیت، تحولات اجتماعی، ناامنی در شهرها،

بررسی نوسازی و بهسازی بافت فرسوده محله شهید خوب بخت (تهران)

نویسندگان:  عارف آقاصفری (نویسنده مسئول) سیدحسین حاتمی نژاد احمد پوراحمد محمدتقی رهنمایی مهدی عباس زاده حسین کلانتری خلیل آباد

صفحات از: 59 - 72

 تعداد بازدید:  96

 تعداد دانلود:  17

چکیده

شهر تهران، به عنوان یک کلانشهر و هم به عنوان مركز كشور، از عملكردهاي گوناگوني برخوردار است . نوسازی و مداخله در بافت مركزي اين شهر، بسيار مخاطره آميز، زمان بر، پيچيده و حساس است. اين موضوع در دو دهة اخير مورد توجه برنامه‌ريزان و طراحان شهري قرار گرفته است . مداخله در بافت فرسوده شهر تهران، مسير بهسازي و نوسازي آن را فراهم مي‌سازد و با اجراي يك پروژة نوسازي يا بهسازي در گوشه‌اي از اين بافت، موجب سرايت امواج نوسازي و بهسازي به ساير قسمت‌هاي بافت مي‌شود. هدف از تهیّه اين مقاله، ارائه» راهبردهاي بهسازي و نوسازي در بافت فرسوده محلّه شهيد خوب‌بخت» بوده که با روش نوصیفي ـ تحلیلي انجام گرفته است . در این تحقیق، اطلاعات مورد نظر به صورت، مشاهده، تصویربرداری، تهیه نقشه های ضروری، تکمیل پرسشنامه خانوار و کالبدی جمع آوری گردید و برای تحلیل آنها، از مدل SWOT استفاده شده است. یافته ها و نتايج بدست آمده، بیانگر این مطلب است كه نقش عوامل بيروني در بهسازي و نوسازي بافت فرسوده این محلّه، بیشتر و شديدتر از نقش عوامل موجود در درون محلّه مذکور است.

واژگان کلیدی

نوسازي، بهسازي، بافت فرسوده، محلّه شهيد خوب بخت، تهران،

سير تحول مفهوم شناسی بازآفرينی شهری به عنوان رويکردی نو در بافت های فرسوده شهری

نویسندگان:  احمد پوراحمد کیومرث حبیبی مهناز کشاورز (نویسنده مسئول)

صفحات از: 73 - 92

 تعداد بازدید:  86

 تعداد دانلود:  23

چکیده

توجه به بافت‌هاي فرسوده و قديمي و رفع ناپايداري آن‌ها، به موضوعي جدي و محوري تبديل شده، به گونه‌اي که سازمان‌هاي ذيربط را به تکاپوي ساماندهي و بازآفرینی بافت‌هاي مذکور سوق داده و لزوم مداخله در اين بافت‌ها را در دوره هاي مختلف زماني مطرح نموده است. رويکردهاي مرمت و بهسازي شهري در سير تحول و تکامل خود از بازسازي، باززنده‌سازي، نوسازي و توسعة مجدد به بازآفريني و نوزايي شهري تکامل يافته‌ و در اين مسير، گذاري را از حوزة توجه صرف به کالبد به عرصة تأکيد بر ملاحظات اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و هنري تجربه کرده‌اند. در اين پژوهش، با استفاده از روش‌هاي توصيفي و تحليلي در بستر تاريخي، فرضيه‌هاي ذيل مورد بررسي قرار مي‌گيرند: - مرمت و بهسازي شهري دوره‌هايي از تحول و تکامل را پشت سر نهاده و امروز به مرتبه‌اي از حضور خود رسيده که «بازآفريني شهري» و رويکرد متأخر آن يعني «نوزايي شهري» نام نهاده مي‌شود. - مرمت و بهسازي شهري به صورت فعاليتي يکپارچه و همه جانبه‌نگر درآمده که جنبه‌هاي اجتماعي، اقتصادي، زيست‌ محيطي و کالبدي و ايجاد شرايط مناسب جهت دستيابي به توسعه‌هاي همراه با پايداري و توسعة پايدار در آن لحاظ مي‌گردد. در اين مقاله ، دو مسير اصلي دنبال مي‌شود: اول، تبيين خط سيري که بهسازي و نوسازي شهري را به بازآفريني و نوزايي شهري پيوند مي‌زند و آن را به رويکرد مداخله‌اي همه جانبه‌نگر و در عين حال معاصرشونده تبديل مي‌نمايد. دوم، به مفهوم شناسي رويکرد بازآفريني شهري و تبيين اصول، راهبردها و فرايند آن پرداخته مي‌شود.

واژگان کلیدی

بازآفريني شهري، نوزايي شهري، نوسازي شهري، باززنده سازي شهري، بافت فرسوده،

نقش الگوهای شهرسازی سنتی در شهرسازی مدرن شهر یزد

نویسندگان:  علی شماعی (نویسنده مسئول)

صفحات از: 93 - 106

 تعداد بازدید:  119

 تعداد دانلود:  35

چکیده

بررسی‌های صورت گرفته طی چند دهۀ اخیر مشخص می‌سازد كه رشد بی‌رویه شهر یزد موجب چالش‌هایی بین شهرسازی سنتی و مدرن شده است. مهم‌ترین این چالش‌ها، رشد و گسترش ناموزون و نامتعادل شهری و گسست سازمان فضایی شهر، زمین‌های رهاشده در حریم شهر، عدم‌تناسب سرانه‌ها و تراکم‌های نامناسب شهری، عدم‌انطباق و سازگاری با اوضاع جغرافیایی، کاهش امنیت و ایمنی درمحله‌های شهر، افزایش هزینه‌های حمل و نقل شهری و مقرون به صرفه نبودن تأسیسات و تجهیزات زیربنایی در بعضی از بخش‌های شهری، از جمله مهم‌ترین این مسائل است. هدف اصلی این پژوهش بررسی و تحلیل الگوی شهر سازی شهر یزد و نقش الگوهای سنتی در شهرسازی مدرن و بومی‌سازی الگوهای مدرن با فرهنگ ایرانی- اسلامی است. در این پژوهش از روش‌های تحقیق توصیفی- تحلیلی، کیفی- میدانی، پیمایشی و تاریخی به کمک مدل هلدرن و توزیع چارکی بهره گرفته شده است. نتایج حاصله از این پژوهش مشخص می‌سازد, شهرسازی سنتی و مدرن، برخلاف نظر بعضی از محققان نه‌تنها در تقابل و تضاد نیست، بلکه در روند دستیابی به بومی‌سازی و توسعۀ پایدار شهر مکمل یکدیگرند.

واژگان کلیدی

الگوهای شهرسازی، شهرسازی سنتی، شهرسازی مدرن، شهرسازی بومی، شهریزد،