ویژه نامه فصلنامه شماره 31 - جلد دوم

واکاوی قواعد شکل دهنده به بافت شهری در بستر شریعت اسلامی

نویسندگان:

سیدمجید هاشمی طغرالجردی عضو هیات علمی دانشکده فنی دانشگاه ولی عصر(عج) رفسنجان مامور در دانشگاه رجائی تهران (نویسنده مسئول Sm.hashemi50@gmail.com)

مجید کفایی قاینی مدرس گروه عمران دانشگاه تربیت دبیر شهید رجائی، تهران، ایران

لیلا خندان کارشناس ارشد رشته شهرسازی، پژوهشگر پژوهشکده فرهنگ، هنر و معماری

صفحات از: 163 - 174

 تعداد بازدید:  77    تعداد دانلود:  0

چکیده

نظام معماري و شهرسازي، ارتباط مستقيمي با فرهنگ جامعه دارد، تا آنجا كه نوع معماري و شهرسازي هر كشور را مي‌توان نماد و تبلوري از شرايط فرهنگي حاكم بر آن دانست. با توجه به اهميت حلال و حرام در زندگی مسلمین موضوعاتي چون درآمدهاي مشروع شهرداری‌ها از منظر دینی و نظام حکومتی اهمیت یافته و روش‌هاي كسب این درآمد می‌تواند موجب آشفتگي در نظام شهری و ناهنجاری در نظامات اجتماعي گردد. برای فهم دلایل نابسامانی در شهرهای معاصر ایران این سؤال مطرح می‌شود که مهمترین دلیل نظم معماری و شهرسازی سنتی ناشی از چه موضوعی بوده و مصوبات شهری کنونی تا چه اندازه با آن و قوانین بالادستی تطابق دارد؟ براي فهم تعارضي كه تراكم فروشي و روش کسب درآمدهای شهرداری‌ها با معماري و شهرسازي اسلامي داشته و تاثيري كه بر فرهنگ ايراني- اسلامي مي‌گذارد این مقاله به یکی از مهمترین عوامل وحدت بخش معماری سنتی می پردازد، عاملی که ثبات و تداوم بکارگیری آن ناشی ازمجانست آن با اصول عقلی است که از شریعت اخذ شده و با فطرت انسانی سازگار بوده است. این پژوهش گرچه به حوزه مطالعات تاریخی وارد می‌شود ولی سعی نموده با مدد از روش تحلیلی-منطقی و با توصیف یکی از علومی که در دامن فرهنگ اسلامی شکل گرفته و تأثیر زیادی در شکل گیری بافت شهری قرن دوم تا یازدهم هجری داشته است، به علم فقه و چگونگی تأثیر و اجرای آن پرداخته و نشان دهد یکی از مهمترین اصولی که نظام ارتباطات و نظام معماری سکونتگاه انسان سنتی را بنا نهاده ناشی از رعایت دستورات شریعت اسلامی و از جمله قواعدی چون قاعده فقهی«لاضرر» است. همچنین نشان می دهیم که این قاعده فقهی در تنظیم مواد مهمی از قانون مدنی کشور که در جهت رعایت حقوق اجتماعی و حریم بصری شهروندان هستند، تأثیر مهمی دارد. این تحقیق نمونه ای از مقررات شهری دوران تمدن اسلامی که با الهام از فقه تدوین شده است، را ارائه می دهد و اشاره‌ای به مهمترین مصوبه‌ شورای عالی شهرسازی و معماری ایران دارد كه با اجازه فروش تراکم، متعرض ساختار خانه ايراني ـ اسلامي بوده و الگوي کالبدی خانه-همسایه در سطح محلات مسكوني و در شهرك‌ها را دچار آسيب جدي نموده است. جايگزيني آپارتمان‌هاي مسكوني كوچك و با تراكم بالا در تهران و شهرهای سنتی چون کرمان به جاي خانه‌هاي داراي حياط، نوعي تهاجم به ساخت و كاركرد شهرهاي ايران بوده كه موجب اختلال در الگوي رفتاري ساكنين شده‌ است.

واژگان کلیدی

فقه و احکام، قاعده لا ضرر، قانون مدنی، بافت شهری، تراکم فروشی