زمستان   1391 - شماره (10)

هنر كاشی گری و كاشی كاری معماری ایران تا پایان دوره تیموری   

نویسندگان:

حسین زمرشیدی دانشیار دانشگاه شهید رجایی (نویسنده مسئول )

زهرا زمرشیدی دانشجوی کارشناسی ارشد رشته پژوهش هنر، دانشگاه تربیت مدرس

صفحات از: 49 - 60

 تعداد بازدید:  197    تعداد دانلود:  39

چکیده

هنر كاشی كاری ایران ریشه در هنر سفال گری دارد. تمدن بشری، از ابتکار و ساخت تا به تكامل رسیدن، با سفالینه آغاز شده است. پیشینة ظرف های سفالین به دست آمده از تپه های اسماعیل آباد و خوروین، اطراف دور و نزدیك قزوین، به هزاره پنجم قبل از میلاد می رسد. ظرف های سفالین کشف شده از تپه های حسنلو و مارلیك به ترتیب از هزاره های سوم و یكم قبل از میلاد سخن می گویند. این ظرف ها از خاك رس خالص و با نقش دهی بر لعاب های مرغوب و پخت اصولی تهیه شده اند. كاشی های بلوكه و قطور به شكل مكعب مستطیل با گودی و برجستگی، با نقش های گیاهی، انسان سرباز و سربازان جاویدان، شیرمردان بالدار، شیران و ... با رنگ های مشكی، سبز سیر، قهوه ای و زرد نارنجی کشف شده از شوش، از ارزش های بالای كاشی پزی و هنر كاشی سازی دوران هخامنشی حكایت می كند. سرامیك كاشی «چهره و قامت نگاره ها» از كاخ بیشابور «معرق گونه های» دوره ساسانی، برای بشریت پدیده ارزشمندی به ارمغان آورده است. كاشی كاری قرون چهارم و پنجم بعد از اسلام و از دوره سلجوقی و دوره های بعد، با رنگ های فیروزه ای و لاجوردی و نقش های گره، خط و عناصر تزیینی «رسمی و قطار»، ارزش هایی برای معماری ایرانی، همچون میل های مسجد علی و ساربان در اصفهان به یادگار گذاشته است. از دوره ایلخانی هنر كاشی معرق، معقلی كاشی و كاشی های تك رنگ فیروزه ای و لاجوردی هندسی، ارمغان بزرگ و شروع دگرگونی های هنر كاشی گری و كاشی كاری بوده كه به ترتیب آثار گنبد سلطانیه، پیربكران و ... را به جا گذاشته است. كاشی كاری دوره تیموری، از معرق كاشی با نقش های اسلیمی، خط، بویژه سه رگی بنایی كاشی و بسیاری دیگر، پدیده های شگرفی چون: مقبره تیمور، مسجد جامع گوهرشاد و ... را برای معماری ایران و جهان اسلام به وجود آورده و دگرگونی های هنر كاشی كاری در دوره های بعد را نیز سبب شده است.

واژگان کلیدی

سربازان جاویدان، معرق گونه های سرامیك، كاشی های سلطان سنجری، كاشی معرق، كاشی مُهری، كاشی زرین فام، كاشی پیچ،