پاییز   1391 - شماره (9)

تبیین ابعاد و مؤلفه های تاب آوری شهرهای اسلامی   

نویسندگان:

محمدرضا فرزاد بهتاش دکتری شهرسازی اسلامی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز (نویسنده مسئول farzad.behtash@gmail.com)

محمدتقی پیربابایی دانشیار دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز

محمدعلی کی نژاد استاد دانشکده مهندسی عمران، دانشگاه صنعتی سهند

محمدتقی آقابابایی کارشناس‌‌ارشد مدیریت سوانح طبیعی

صفحات از: 113 - 122

 تعداد بازدید:  384    تعداد دانلود:  139

چکیده

شهرها، نظام های پیچیده و به هم وابسته ای هستند که نسبت به تهدیدهای طبیعی، انسان ساخت و خرابکارانه، بسیار آسیب پذیرند. مشخصاتی که شهرها را مطلوب و دست یافتنی می سازد، مانند معماری ها، مراکز تمرکز جمعیت، چیدمان عناصر و فضاهای شهری، زیرساخت های به هم وابسته و سایر موارد، این ها شهرها را در معرض خطرهای بالایی نسبت به مخاطرات طبیعی (سیل ها، زلزله ها و...) و نیز مخاطرات انسان ساخت قرار می دهد. برخی از شهرهای جهان، با وجود این که همواره مجبور به سازگار شدن و تطابق با تغییر شرایط پیرامون بوده اند، سابقه طولانی در پذیرش مداوم ساکنان و ادامه حیات شهری دارند. در کنار آن ها شهرهای بزرگ دیگر در دوره هزاره نخست پس ازمیلاد هم بوده اند که هم اکنون از اهمیت کمتری برخوردارند. شهرهایی چون کایفنگ، چین؛ نیشابور، ایران؛ کاردوبا، اسپانیا. حتی برخی از شهرها در مسیر تاریخ به طور کامل، ویران و رها شده اند، همانند آنگلور، امپراتوری خمر و شهر سوخته ایران. از سویی دیگر، قرن هاست شهرهای اسلامی نظیر قاهره، استانبول، بغداد و تبریز که در کل دوران هزاره دوم از بزرگ ترین شهرهای جهان اسلام محسوب می شدند، با وجودِ تجربه حوادث و تحولات بی شمار، با تغییر نیازها، عملکردها و کارکردها و شکل ها به حیات و بالندگی خود ادامه می دهند. این شهرها به طور معمول، حوادث و تحولات زیادی را در تاریخ پرفراز و نشیب خود تجربه کرده اند، اما بیشتر به دلیل داشتن شبکه ای پایدار و منسجم از ترکیب نظام های کالبدی و جوامع انسانی، با انعطاف پذیری لازم در برابر حوادث و تغییرات، قابلیت انطباق با شرایط جدید را فراهم نموده اند. امروزه این ظرفیت تحمل به عنوان «تاب آوری» شهرها مورد توجه محققان قرار گرفته است. با وجود تمام توجهات و کوشش هایی که برای تحقق مفهوم تاب آوری جوامع شهری صورت پذیرفته، تعداد محدودی از قوانین نظام مند مدوّن در مورد تاب آوری وجود دارد که در مقیاس شهر کاربردی شده اند. تاب آوری شهر عبارت از معیاری برای سنجش میزان توانایی نظام (System) شهری برای جذب تغییرات و سازماندهی مجدد تغییرات حاصل از اختلالات، پایداری شهر و ظرفیت سازی است. در این مقاله برای بررسی تاب آوری شهر که در این جا ظرفیت تحمل در ابعاد مادی و معنوی قلمداد شده از الگوی ارزیابی ظرفیت با رویکرد مبتنی بر نگرش سیستمی استفاده گردیده و سعی بر آن بوده است که با ارائه تعاریف آسیب پذیری، تاب آوری و نیز بررسی ارتباط میان تاب آوری، آسیب پذیری و ظرفیت انطباق و سازگاری با توجه به چارچوب ها و الگوهای مطالعه شده، ابعاد و مؤلفه های پیشنهادی برای تاب آوری شهرهای اسلامی مشخص و ارائه شود.

واژگان کلیدی

تاب آوری، آسیب پذیری، شهر اسلامی، ارزیابی ظرفیت، مدیریت مخاطرات.