تابستان   1391 - شماره (8)

آفرینش های هنر قدسی از انواع خط بنایی، در آثار معماری اسلامی   

نویسندگان:

حسین زمرشیدی دانشیار دانشگاه شهید رجایی (نویسنده مسئول )

صفحات از: 5 - 16

 تعداد بازدید:  108    تعداد دانلود:  24

چکیده

خط بنایی عمری طولانی دارد و سیر شکل گیری و تکامل جذّابی را طی کرده و از تنوع بسیاری برخوردار شده است. این مقاله ضمن دسته بندی انواع خط بنایی، سیر تاریخی و دوره های نه گانه پیدایش و تحوّل این خط را به بحث می گذارد. در ابتدا خط بنایی ساده برای آثار معماری دورة سلجوقی توسط بنّایان خداجو و معماران با ایمان ابداع شد. دلپذیری این خط و اصول و قاعده های آن، سبب رونق این خط گردید و در دورة ایلخانی خط بنایی خفته و راسته زینت بخش آثار معماری شد. دوران پر تحوّل هنرهای وابسته به معماری تیموری، خطوط گوناگونی از خط بنایی به همراه داشت و در آثار معماری ایران بزرگ دورة تیموری به صورتی شگرف مورد استفاده قرار گرفت. در دورة صفویه نیز، شاخه های متعدّد، زیبا و با اصول از انواع خط بنایی از سر پنجه بنّایان و معماران و حتّی كتیبه نویسان خوش نویس، طرّاحی و در جای جای آثار اسلامی، زینت بخش معماری ایران در جهان گردید. در دوره های افشاریه و زندیه نیز ابداع خط های جدید بنایی ادامه یافت. در دوران طولانی قاجاریه، پدیدة خط بنایی و ابداع شاخه هایی از آن در واقع مقابله ای با هنرهای معماری دیگری چون گچ بری، آینه و گچ بری و نقاشی و سایر موارد بود. در دورة پهلوی دوم پدیده هایی نو از خط بنایی برای آثار اسلامی ایران به وجود آمد. دوران انقلاب اسلامی نیز سبب پدیدآمدن هنرهای قدسی به شكل های گوناگون شد و ارزش های فراوانی از انواع خط های متنوع بنایی با چشم نوازی خاص برای آثار اسلامی به وجود آورد و ابداع های خط بنایی هر روز فزونی گرفت. سیر پیدایش و تحوّل این خط حکایت از شکل گیری و ابداع 55 نوع خط بنایی دارد که از خط بنایی معقلی ساده شروع می شود و به خط بنایی شش بندی سه رگی می رسد. امروزه این خط از حوزة معماری به دیگر حوزه ها از جمله آرم نوشته ها و سایر هنرهای تجّسمی وارد و با خلاقیّت و حسن سلیقه همراه بوده است.

واژگان کلیدی

خط معقلی، خط بنایی سه رگی، خط شطرنجی لوز، خط چَلیپا، خط شش بندی،