زمستان   1390 - شماره (6)

خلاقیّت های طرّاحی شهری دورة اتابکان فارس در شکل گیری شبکة فضاهای عمومی شهری شیراز   

نویسندگان:

احسان رنجبر دانشجوی دکترای معماری، دانشگاه تربیت مدرس

محمدرضا پورجعفر استاد دانشکده هنر، دانشگاه تربیت مدرس (نویسنده مسئول Pourja_m@modares.ac.ir)

مجتبی انصاری دانشیار، دانشگاه تربیت مدرس

محمدرضا بمانیان استادیار دانشكده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس

صفحات از: 33 - 40

 تعداد بازدید:  203    تعداد دانلود:  41

چکیده

در ادبیات اخیر طرّاحی شهری، دست یابی به ساختاری منسجم از شبکة فضاهای عمومی شهری به عنوان گامی مهم در جهت رسیدن به توسعة پایدار شهری و هم چنین ارتقای کیفیّت فضاهای عمومی شهری بیان شده است. با وجود نو بودن این مفهوم، در تاریخ شهرسازی ایران، الگوهای ویژة مرتبط با این موضوع را می توان مشاهده کرد. اقدامات شهرسازی دورة اتابکان فارس (قرن ششم و هفتم هجری قمری) در شیراز یکی از مراجع مهم در شکل گیری این شبکه بر مبنای حیاط مساجد است. روش پژوهش در این نوشتار تحلیل تاریخی فضاهای معماری و تحوّلات شهری شیراز دورة اتابکان بر اساس منابع دستة اول معاصر است. نتایج این تحلیل تاریخی بر مبنای مفاهیم معاصر طرّاحی شهری نشان می دهد که با شکل گیری بنای عمومی شاخصی هم چون مسجد نو اتابکان با تبعیّت از الگوی مسجد جامع عتیق، گونه ای جدید از فضای عمومی ایجاد شده بود. تحلیل فضای معماری مسجد نو نشان می دهد که حیاط بر شبستان مقدم بود و به صورت میدان عمومی شهری عمل می کرد. با کشف مقبرة شاهچراغ و سید میر محمد در این دوره، از یک سو صحن این بقعه ها، به عنوان یکی از بدیع ترین الگوی فضای باز عمومی شهری در ایران، شکل گرفتند و از سوی دیگر بازار نیز برای ارتباط این دو میدانچه ایجاد شد. ارتباط صحن سید میرمحمد با مسجد جامع عتیق، اتصال صحن دو بقعه از طریق بازارچة سرحوض آقا و هم چنین اتصال صحن شاهچراغ با صحن مسجد نو از طریق بازارچة سر چهارراه، سبب شکل گیری محوری عمود بر محور دورة آل بویه شد و شبکة ارتباطی منسجمی از فضاهای عمومی شهری در ترکیبی از فضاهای باز صحن مساجد و بقعه ها و عناصر اتصالی بازار شکل گرفت. این شبکه در جهت ارتقای کیفیّت بیش تر مرکز شیراز عمل می کرد و از خلاقیّت های طرّاحی شهری در تاریخ شهرسازی ایران است. در واقع می توان گفت هویّت شبکة منسجم فضاهای عمومی شهر ایرانی دورة اتابکان، علاوه بر در نظر داشتن فضاهای عمومی کهن، فضاهای جدید را از طریق فعال ترین و سرزنده ترین فضای عمومی شهری یعنی بازار به هم پیوند می دهد.

واژگان کلیدی

اتابکان فارس، شبکة فضاهای عمومی، بازار، صحن مسجد، مسجد نو،