زمستان   1390 - شماره (6)

تاریخچه، جایابی و ساختار هگمتانة مادی   

نویسندگان:

کاظم ملازاده استادیار گروه باستان‌شناسی، دانشگاه بوعلی سینای همدان (نویسنده مسئول Mollazad@yahoo.com)

ابوالفضل مشکینی استادیار برنامه ریزی شهری دانشگاه تربیت مدرس

صفحات از: 5 - 16

 تعداد بازدید:  282    تعداد دانلود:  26

چکیده

منابع تاریخی(549ق.م)، همواره هگمتانه یا همدان دورة اسلامی را به عنوان یکی از کهن ترین شهرها و شاید نخستین شهری که اقوام ایرانی بنیان نهادند، معرفی می کنند. بی شک بخشی از این شهرت به دلیل انتساب این شهر به مادها و اوّلین سلسلة ایرانی است. فعاليّت هاي باستان شناسي برای کشف آثار هگمتانة مادی، سابقة صد ساله دارد. با اين حال؛ اين فعاليّت ها تاکنون منجر به کشف آثاری از این شهر نشده است. این مسأله در کنار ابهام های دیگری که در خصوص وجود پادشاهي بزرگ ماد شکل گرفته، زمینة سردرگمی پژوهشگران حوضة ماد را فراهم ساخته است. بی تردید دست یابی به هرگونه اطلاعاتی در خصوص پایتخت ماد، می تواند شناخت بهتری از ساختار سیاسی و ماهیّت دولت ماد فراهم سازد. در اين باره تلاش شده تا با بررسی میدانی و تجزيه و تحليل مدارک و شواهد موجود، مدارک قابل اعتمادی در خصوص پایتخت ماد و جایابی و ساختار آن و نیز دلایل عدم کشف آثار این شهر ارائه شود. منابع موجود تردیدی در وجود دولت ماد و پایتخت آن ها باقی نگذاشته اند و مطابقت مکان آن را با محل کنوني شهر همدان تأييد مي کنند. از طرف ديگر، مدارک نشان مي دهند که تمامي مراکز حاکميّتي و ارگ هاي دورة مورد بحث در بالاي تپّه ها و ارتفاعات قابل دفاع ساخته می شدند و محل استقرار مردم عادي نیز در مجاورت آن شکل می گرفت. از آن جا که تپّة هگمتانه کنوني در دورة اشکاني و بر بستر طبيعي شکل گرفته بود و تپّه پيسا نيز فاقد آثار دوره ماد است، تنها گزينة محتمل تپّة مصلّي است که بر اساس مدارک موجود از دورة اشکاني تا دورة قاجار محل استقرار قلعة شهر بود و بقاياي چنين قلعه اي بر اساس نوشته ها و عکس های هوایی تا چند دهة اخير بر سطح تپّه باقی بوده است. بر این اساس محل استقرار مردم عادی را نیز می توان در محل بافت قدیم شهر، با مرکزیت مسجد جامع جایابی کرد.

واژگان کلیدی

ماد، هگمتانه، همدان، تپّه مصلّی،