بهار   1398 - شماره (35)

بررسی و تحلیل مولفه‌های موثر بر ادراک مفهوم محله به مثابه مکان سکونت؛ بر پایۀ دیدگاه آرمان‌گرایان مدینۀ فاضلۀ اسلامی   

نویسندگان:

غلامرضا حقیقت نائینی دانشیار گروه شهرسازی دانشگاه هنر، تهران، ایران (نویسنده مسئول haghighatreza@gmail.com)

محمد شیخی دانشیار گروه برنامه‌ریزی شهری و توسعۀ منطقه‌ای دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران

مرتضی محمودی مهماندوست دانشجوی دکترای شهرسازی دانشگاه هنر، تهران، ایران

صفحات از: 65 - 78

 تعداد بازدید:  171    تعداد دانلود:  69

چکیده

با توجه به شواهد و نتایج پژوهش‌ها، زندگی در شهرهای سنتی ایران در قالب ساختار و نظام محله‌بندی انتظام و معنا می‌یافت؛ اما امروزه شهر به مجموعۀ شبکه‌های مختلف از روابط اجتماعی گسسته شده گفته می شود که حدومرز آن برای هر شهروند متفاوت است. پیامد این تحول معنایی و گسیختگی اجتماعی، تنزل مفاهیم زیست در محلات دهه‌های اخیر است. در نتیجه، بازخوانی و تحلیل مفاهیم زیستی محلات گذشته برای فرایند توسعه و ارتقاء کیفی شهرهای امروز امری ضروری است. حس تعلق به محله، همسایگی، تعاون و مشارکت‌های اجتماعی از جمله مفاهیمی هستند که جریان زندگی محلات سنتی را هدایت می‌نمود که بهره‌گیری از آموزه‌های چنین مدل و نظامی می‌تواند موجب احیاء هویت محلات و گسترش راهکارهای اجتماع محور توسعه در جامعه گردد. دستیابی به چنین نتایجی نیازمند پذیرش محله به عنوان مکانی معنادار و هدایت‌گر جریان‌های فردی و اجتماعی سکونت است. از میان آراء و دیدگاه‌های مختلف پیرامون مفهوم محله، متفکران و آرمان‌گرایان مدینۀ فاضلۀ اسلامی از جمله فارابی، ملاصدرا، سهروردی و ... با وجود برخی تنوع ها، رویکردی مشابه و همسو با ویژگی‌های مکان‌محور و اجتماع مبنای محلات سنتی اسلامی داشته‌اند. از این‌رو در این پژوهش ضمن تحلیل و اثبات نقش «محله به مثابه مکانی برای سکونت» به تبیین مولفه‌های ادراک مفهوم محله بر پایۀ دیدگاه‌ اندیشمندان آرمان‌شهر اسلامی پرداخته‌ایم. روش تحقیق در این پژوهش، ترکیبی از روش‌های تاریخی تفسیری و تجزیه و تحلیل محتواست؛ به-گونه‌ای که در بررسی دیدگاه حکما و فلاسفۀ مدینۀ فاضلۀ اسلامی، متون و مستندات تاریخی مرتبط تفسیر و تحلیل شده‌اند. همچنین در بررسی مبانی نظری مفاهیم و اصطلاحات مکان، محله، سکونت و همین‌طور تحلیل و تفسیر نتایج آراء اندیشمندان متقدم آرمان‌شهر اسلامی از روش تحلیل محتوا بهره‌ گرفته شده است. نتیجه اینکه شش مولفه‌ به عنوان عوامل اصلی ادراک مفهوم محله از دیدگاه آرمان‌گرایان شهر اسلامی استنتاج می‌شود که شامل: تعاون و مشارکت اجتماعی، حس تعلق به محله، سلسله مراتب و حریم، ارزش‌های فردی و اجتماعی، ابنیه و عناصر کالبدی محله و در نهایت تامین رفاه و رضایت مندی از محله است.

واژگان کلیدی

مکان، محله، سکونت، ادراک مفهوم محله و مدینۀ فاضله (آرمان‌شهر اسلامی)