تابستان   1397 - شماره (32)

حفاظت از منظر شهری تاریخی در جداره های تجاری؛ تبیین چارچوب مداخله بر مبنای تجارب بهسازی خیابان ناصرخسرو تهران   

نویسندگان:

پیروز حناچی استاد دانشکده معماری پردیس هنرهای زیبا دانشگاه تهران، تهران، ایران

فرهنگ مظفر دانشیار دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه علم و صنعت،تهران، ایران

یاسر جعفری دانشجوی دکتری مرمت بناها و بافت های تاریخی دانشکده حفاظت و مرمت دانشگاه هنر اصفهان،اصفهان، ایران (نویسنده مسئول )

صفحات از: 77 - 88

 تعداد بازدید:  355    تعداد دانلود:  101

چکیده

منظر شهری، موضوعی است که بر ویژگی‌های بصری و کیفیّات محیط مصنوع متمرکز می‌شود. مسائلی چون بررسی جداگانه هر یک از ابنیه به لحاظ دورة ساخت، مصالح و سبک معماری به مقولة منظر شهری ارتباطی ندارد، بلکه عمده توجّه آن به ویژگی ماهوی و کیفیّت مجموعة ساختمانی و فضایی است که توسط تک بناها تعریف می‌شود. منظر شهری به مسائلی چون نوظهور بودن، تعجب‌برانگیز بودن، زیبایی و نظم و ترتیب مرتبط می‌شود. در نتیجه، زمینه‌های برگرفته از مفهوم منظر شهری در ارتباط با تأثیر بصری سه ‌بعدی محیط شهری مصنوع است و ازاین‌رو باید به منظر شهری، به‌مثابه هنر نگریسته شود. فرایند ارزیابی از منظر شهری، علاوه بر روابط ایستای میان ساختمان‌ها و فضاها، به جنبه‌های پویای جابه‌جایی‌ها و تردّد مردم نیز می‌پردازد. این‌ها عناصر مهمی مشخص‌کنندة مقیاس هستند و به ارزیابی ماهیّت، کیفیّت و صفات منظر شهری کمک می‌کنند. فضاهای شهری تنها زمانی زنده خواهند شد که تمام عناصر منظر شهری، با هم ترکیب و ممزوج شوند. از سویی دیگر، حفاظت به‌مثابه مفهومی فراتر از مرمّت و نگه‌داری، ماهیّتی چند بعدی دارد. اگرچه به طور مشخص پیوندی ناگسستنی با گذشته دارد، اما فرایندی است که به عصر حاضر می‌پردارد و در عین ‌حال نگاه به آینده دارد. حفاظت، موضوع بسیار ساده بازگرداندن بنا به حالت اولیه یا مرمّت و نگه‌داری آن در وضع موجود نیست. البته در برخی شرایط، گاه حفاظت مستلزم مرمّت و احیای صرف یک بنا یا مجموعه‌ای از بناهاست که به‌واسطة موضوع‌هایی چون ارزش‌های نادر عناصر معماری داخلی و خارجی آن یا اهمیّت مفاهیم تاریخی بنا ضرورت می‌یابد. در بسیاری از شرایط، مرمّت و بازسازی جداره‌های شهری می‌تواند بخشی از فرایند پویای حفاظت باشد. اگر این رویکرد با حساسیّت به کار بسته شود، از خصوصیّات مناظر شهری ویژه محافظت می‌کند و درعین‌حال، اجازة بهبود در سایر جنبه‌های کیفی زندگی را می‌دهد. در این پژوهش، بر مبنای مطالعات میدانی و مستندنگاری اقدامات صورت گرفته، تلاش شد تا شرح اقداماتِ صورت گرفته در قالبی قابل تجزیه و تحلیل تدوین شده و در گام بعدی، با گردآوری نتایج آماری از جامعة ذی‌نفعان و ذی‌نفوذان اعم از کارفرما، مجری، مشاور، مالک و بهره‌بردار، چارچوب منعطفی برای اقدامات مداخلاتی مشابه آماده‌سازی شود. از جمله یافته ها و نتایج این پژوهش می توان به شکل‌گیری یک نظام اولیه علمی برای طرح‌ریزی مداخله در جداره های شهری ناهمگنی اشاره داشت که سبک های مختلفی از معماری را در خود دارند و هر یک شیوة مداخلة خود را می طلبد. در این پژوهش، به رغم وجود چالش های فراوانی که بر سر راه مداخلة کالبدی در آثاری از جنس میراث فرهنگی وجود دارد، تلاش شد تا مبنایی برای طرح موضوع و نحوة مواجهه با آن فراهم آید.

واژگان کلیدی

جدارة شهری، نمای تجاری، منظر شهری، هویّت، مرمّت و حفاظت، خیابان ناصرخسرو