تابستان   1397 - شماره (32)

بررسی آرایه‌های پیشگاه ورودی (مفصل اتصال بنا با شهر) در مساجد تاریخی شیراز   

نویسندگان:

سیدمحمدحسین ذاکری استادیار بخش معماری دانشکده هنرومعماری دانشگاه شیراز (نویسنده مسئول zakeri@shirazu.ac.ir)

سیدنرگس رمضانی مهریان دانشجوی کارشناسی ارشد معماری منظر دانشکده هنرومعماری دانشگاه شیراز

پگاه حکیم زاده دانشجوی کارشناسی ارشد معماری منظر دانشکده هنرومعماری دانشگاه شیراز

فرناز ستوده دانشجوی کارشناسی ارشد معماری دانشگاه شهیدبهشتی

صفحات از: 61 - 76

 تعداد بازدید:  289    تعداد دانلود:  71

چکیده

نما و پیشگاه ورودی هر بنا، از آن‌جا که مفصل اتّصال بنا با شهر است و نماد هویّتی آن محسوب می شود از اهمیّت بالایی برخوردار است. این موضوع در مساجد که از بناهای عمومی شهر ایرانی-اسلامی هستند، اهمیّتی دوچندان دارد و در جذب مخاطبان و انتقال مفاهیم اسلامی تأثیر گذار است. از نظر تاریخی، ظهور آرایه‌ها در مساجد، ابتدا از محراب و دیوارهای مجاور آن شروع شد. سپس با گذر زمان به سایر اندام‌ها نیز راه یافت و در نهایت در پیشگاه ورودی، موجب جلوة مسجد از نمای رو‌ به گذر شده است. پیشگاهی که مرز عبور از دنیای مادی و رسیدن به جلوه‌گاه معنوی است، تزییناتی را می‌طلبد که پیونددهندة دو دنیای متفاوت باشد. چنین تزییناتی که گویی وظیفه‌ای سنگین‌تر از سایر تزیینات، برعهده دارند، درخور شناخت، تحلیل و بررسی هستند. این مقاله با هدف بررسی شکلی و محتواییِ این تزیینات و آرایه ها نگاشته شده است. برای این منظور سردرِ ورودیِ تمام مساجدِ تاریخیِ ثبت شدة شیراز که دست‌خوشِ تغییراتِ غیراصولی نشده‌اند بررسی شد. در 16 مسجدِ منتخب، مطالعاتی توصیفی-تحلیلی از طریق جمع‌آوری داده‌ها به روش کتابخانه‌ای و میدانی انجام شد. در پایان، علاوه بر شناسایی تزیینات مختلف اعم از آجری، سنگی، کاشی و هم‌چنین محل به‌کارگیری آنان در پیشگاه هر مسجد، نقوش، خطوط و مضامین مورد اشاره نیز مورد موشکافی قرار گرفت. در نهایت مشخص شد که کاشی‌کاری بیش‌ترین، و تزیینات آجری کم‌ترین سهم را نسبت به سایر تزیینات در مساجد شیراز به خود اختصاص داده است. تزیینات سنگی با وجود به‌کارگیری در دورة صفاریان، در دوره‌های بعد از پیشگاه مساجد حذف شد، اما از دوران قاجاریه به بعد دوباره در تزیینات دیده می‌شود. مقرنس که از دوران صفویه به بعد از تزیینات رایج پیشگاه مساجد شیراز بود، همواره با هم‌نشینی کتیبه همراه بوده است. کتیبه‌هایی که در آن بیش از همة مضامینی دیده می‌شود که بر اقامة نماز و اوقات آن تأکید داشته‌اند.

واژگان کلیدی

شهر ایرانی-اسلامی، پیشگاه، مسجد، تزیینات، معماری شیراز