تابستان   1397 - شماره (32)

مدل سازی معنایی در ساختار شهر و بررسی دیدگاه های اسلامی درباره آن   

نویسندگان:

راضیه لبیب زاده استادیار، دانشکده عمران، معماری و هنر، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران (نویسنده مسئول r.labibzadeh@gmail.com)

مهدی حمزه نژاد استادیار دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت

صفحات از: 43 - 60

 تعداد بازدید:  307    تعداد دانلود:  108

چکیده

به نظر می رسد ساختار شهرها متأثر از نظام های هندسی و آزاد، واجد ارزش های معنادار و نمادین است. عقاید و باورهای اسلامی نیز بر ساختار شهرهای دوران اسلامی تأثیراتی داشته که دارای بار معنایی متفاوتی نسبت به شهر های پیشین است. چگونگی ظهور معنا در ساختار شهر، متأثر از اندیشة اسلامی و در انداختن نظریّه ای در این باب هدف اصلی نوشتار پیش رو است. این مقاله چگونگی ظهور مفاهیم اسلامی و معنای برآمده از آن ها را در کالبد شهرهای اسلامی مورد بررسی قرار داده است، تا مشخّص شود شهرهای اسلامی تا چه حدی مجاز به تشبیه گرایی و یا تنزیه گرایی در ساختار خود هستند. در این زمینه با مطالعه نمونه هایی از ساختارهای شهری نمادین جهان، به بررسی تطبیقی تأثیر اسلام و دیگر مکاتب بر ساختار شهرها پرداخته شده است. روش تحقیق در پژوهش حاضر، پدیدارشناسی و استدلال منطقی است. نتایج پژوهش از به‌کارگیری معانی نمادین در پس هندسه های منظم و آزاد شهرهای اسلامی حکایت دارد که ریشه در باورها و اعتقادهای دینی دارد. بررسی ها نشان می دهد شهرهای دوران اسلامی با توجّه به تمامی شرایط زمانی و مکانی، مبتنی بر هندسه های طبیعی، نظم یافته و واجد بافتی هماهنگ با زمینه هستند. چنین به نظر می آید که هندسه و ساختار شهرهای اسلامی را می توان مانند اکثر شهرهای مطرح جهان، متأثّر از نظام های اعتقادی و معنایی تفسیر کرد ولی این امر نمی-تواند در قالب تشبیه معنایی بیان شود. تنزیه گرایی در شهرهای اسلامی برپایة ساختار شهر قابل بررسی است و می توان بر پایة بررسی هندسه های شهری، تنزیه گرایی در شهرهای اسلامی و عدم پیروی ساختار شهر اسلامی، از اشکال آرمانی را بررسی کرد. به نظر می رسد هندسة شهرهای اسلامی به صورت ارگانیک و آزاد، در هر بستری با توجّه شرایط زمانی و مکانی، به تناسب ارزش ها و اعتقادها، در عین پایبندی به مؤلّفه‌های کالبدی و عملکردی، مبتنی بر نظریّة جامع سلسله مراتبی شکل گرفته اند.

واژگان کلیدی

ساختار شهر، اسلام، نمادپردازی، تشبیه، تنزیه