بهار   1390 - شماره (3)

عوامل شكل دهندة شهرهای اسلامی ـ تاریخی مسلمانان   

نویسندگان:

هوشمند علیزاده استادیار دانشکده مهندسی، دانشگاه كردستان (نویسنده مسئول halizadeh@uok.ac.ir)

کیومرث حبیبی استادیار دانشکده شهرسازي، دانشگاه کردستان

صفحات از: 71 - 76

 تعداد بازدید:  120    تعداد دانلود:  56

چکیده

اسلام از سوی بیش تر پژوهشگران به عنوان آیینی شهری شناخته شده که برای عبادت فرد در جمع ارزش خاصی قایل شده است. اگر چه در این دین تقوا به عنوان اصلی ترین معیار ارزیابی قلمداد می شود، امّا این واقعیّت برای همه مبرهن است که تعلیمات اسلام بیش تر در قرارگاه های شهری تجربه شده اند. از این رو، تعجب آور نیست که اسلام تأکید ویژه ای بر طرح شهرها در جهت کارایی و پاسخ گویی بیش تر به نیازهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه داشته است. این مقاله، رویکردهای غالب به شهرهای اسلامی را به منظور تدقیق و همگرایی آن ها به رویکردی جامع و فراگیر مورد توجّه قرار داده است؛ به طوری که همة جوانب تأثیرگذار بر شکل ساختاری شهر را در برگیرد. برای دستیابی به رویکرد مذکور، مرور ادبیات و اسناد مرتبط با موضوع و بررسی محتوایی آن ها مبنای انجام این مطالعه بوده است. نتایج حاكی از آن است كه نحوة شکل گیری اصول طر ّاحی شهر اسلامی ـ تاریخی عمدتاً به ارزش ها و اعتقادهای فرهنگی اسلام که ریشه در ماهیّت احکام اسلامی داشته است، بستگی دارد؛ به طوری که جنبه های گوناگون زندگی مسلمانان و از جمله ساخت سکونت گاه ها را نیز تحت تأثیر قرار داده است. جدای از این که مفهوم شهر اسلامی به عنوان مدلی قابل استناد برای پهنة وسیع سرزمین های اسلامی، به دلیل عدم پاسخ گوی به تنوّع اجتماعی ـ مکانی آن نقدپذیر است، این مقاله آشکار می سازد که ساختار شهر اسلامی ـ تاریخی عمدتاً وابسته به مکان است و لازم است اصول طرّاحی آن از طریق نظم طبیعت به عنوان بستر اوّلیة فرم دهی و اعتقادهای فرهنگی ـ مذهبی و اصول اجتماعی (سازمان اجتماعی) مورد کنکاش قرار گیرد. این بدان معنی است که رویکرد اجتماعی ـ مکانی در بررسی شهرهای اسلامی ـ تاریخی قابل توجّه است.

واژگان کلیدی

شهراسلامی، شهرهای اسلامی ـ تاریخی مسلمانان، رویکرد مکانی ـ اجتماعی، عوامل شکل دهنده،