بهار   1397 - شماره (31)

تأملی بر ساختار فضایی و گونه‌شناسی خانه‌های سنّتی بخش دستگردان طبس   

نویسندگان:

محمد ابراهیم زارعی دانشیار گروه باستان شناسی، دانشگاه بوعلی سینا همدان

سیدرسول موسوی حاجی استاد گروه باستان‌شناسی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه مازندران

خدیجه شریف کاظمی دانشجوی دکتری باستان‌شناسی، دانشگاه بوعلی سینا همدان (نویسنده مسئول khadijehshrf@gmail.com)

صفحات از: 33 - 50

 تعداد بازدید:  411    تعداد دانلود:  125

چکیده

بافت‌ مناطق تاریخی دورة اسلامی نشان می‌دهد که عوامل مختلفي چون اقليم و فرهنگ بر چگونگی ساختار و شکل‌گیری خانه‌های مسكوني تأثيرگذار بوده است. در بخش دستگردان طبس خانه‌های سنّتی متعدّدی وجود دارد که تعلّق تاریخی آنها به دوره‌هاي صفویّه تا قاجار باز می‌گردد. این خانه‌ها با ساختار پیچیده و متفاوت خود، چهرة دگرگونی در میان بافت سنّتی منطقه، به‌وجود آورده‌اند. با توجّه به قرارگرفتن ناحیه دستگردان در اقلیم گرم و خشک، بناهای این منطقه متناسب با شرایط آب و هوایی بیابانی شکل پذیرفته‌اند. خانه‌های تاریخی مورد مطالعه از عناصر کارکردی متمایزی نسبت به دیگر بناهای مسکونی برخوردارند و شاخصه‌ها و ویژگی‌های منحصر به فرد آنها ضرورت انجام پژوهش را فراهم ساخت. این مقاله در نظر دارد ضمن معرفی خانه‌های تاریخی بخش دستگردان طبس، به شناخت عناصر سازنده و ویژگی‌های کالبدی فضایی خانه‌ها، با درک اصول و ارزش‌های فرهنگی حاکم بر معماری مسکونی، به تعیین هویّت آنها بپردازد. علاوه بر این‌که با مطالعه چرایی و چگونگی ساختار معماری این بناها، می‌‌توان الگویی مناسب و پایدار برای معماری خانه‌های امروزی این منطقه طرّاحی نمود. پژوهش حاضر با رویکردی تاریخی و با روش توصیفی- تحلیلی انجام پذیرفته است. مستندسازی ویژگی‌های معماری مبتنی بر جمع‌آوری منابع کتابخانه‌ای و بررسی‌های میدانی است. برای دست‌یابی به این هدف، تعدادی از خانه‌های سنّتی دستگردان متعلّق به دورة صفویه تا پهلوی، به لحاظ عناصر کالبدی مورد بررسی قرار گرفتند. نتایج حاصل از تحقیق حاکی از هماهنگی منطقی ترکیب فضایی خانه‌های تاریخی بخش دستگردان با نوع اقلیم منطقه است و تغییر در چهرة برخی خانه‌ها ریشه در ساختار اجتماعی این جامعه دارد. به‌طور کلی تشابه کالبدی معماری خانه‌ها در حیاط مرکزی با عنوان نقش هماهنگ‌کننده و ارتباط‌دهنده میان سایر عناصر بنا، استفاده از حوض‌خانه و ایجاد باغ در پیوند با فضای خانه به عنوان الگوی قابل تأمل در دستگردان طبس است.

واژگان کلیدی

اقلیم، ساختار معماری، خانه‌های سنتی، گونه‌های فضایی، دستگردان طبس