بهار   1397 - شماره (31)

الگوشناسی تزیینات مقرنس در معماری ابنیة بازار تاریخی تبریز   

نویسندگان:

احد نژاد ابراهیمی دکتری معماری، دانشیار دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی، تبریز، ایران (نویسنده مسئول Ahadebrahimi@tabriziau.ac.ir)

زیبا سامی کارشناسی ارشد معماری اسلامی، دانشگاه هنر اسلامی، تبریز، ایران

صفحات از: 5 - 18

 تعداد بازدید:  410    تعداد دانلود:  216

چکیده

مقرنس از الگوهای اصیل وکهن در معماری ایران‌ست که بعد از شناخت آن توسط معماران ایرانی در دوره‌های مختلف به تکامل رسیده و به شکل‌های متفاوت اجرا شده است. الگوهای متفاوت از مقرنس درگونه‌های مختلف معماری ایرانی هم‌چون امام‌زاده- مسجد و بازار قابل‌مشاهده است. هدف این پژوهش پاسخ به این سؤال است که شباهت‌ها و تفاوت‌ها بین الگوی مقرنس‌ها در ارسن بازار تاریخی تبریز چگونه است؟ برای یافتن این تفاوت‌ها و تشابه‌ها هندسة مقرنس‌های به‌کار رفته در بخش‌های مختلف بازار تاریخی تبریز بررسی و تحلیل شده است. به نظر می‌رسد طرح‌های مقرنس در عین وجود شباهت‌های ظاهری دارای تفاوت‌هایی در الگوی طرح‌ها با توجّه به موقعیّت قرارگیری در فضاهای متفاوت هستند که موجب ایجاد طرح‌های متفاوت شده است. این تحقیق از نظر هدف، طرحی کاربردی است؛ و با روش توصیفی- تحلیلی انجام شده است. اطلاعات لازم برای پژوهش از طریق مطالعات کتابخانه‌ای، پیمایش‌های میدانی (مشاهده) و ترسیم هندسة مقرنس‌ها با استفاده از نرم‌افزار اتوکد و تری دی مکس انجام شده است. چون تبریز براثر زلزله سال 1193 قمری تخریب شد و بیش‌تر بناهای آن از جمله مجموعة بازار تاریخی تبریز در دورة قاجار ساخته شد، این مطالعه می‌تواند الگوی هندسی مقرنس‌سازی دورة قاجار تبریز را نشان دهد. نمونه‌های تحلیل شده از بناهای بازار مقام صاحب‌الامر، مسجد حجت الاسلام، سرای کچه چیلر و مسجد-مدرسه حاج صفرعلی و مسجد کوچک (بالا مسجد) هستند که مقرنس دارند و بر مبنای معیارهای شکلی، ایستایی، طرح و اجرایی تحلیل شده‌اند. یافته‌های تحقیق حاکی از این است که مقرنس در بازار تاریخی تبریز به نسبت نوع کاربری در بناها، تفاوت‌هایی در نوع، شکل و مکان کاربرد دارد. مقرنس در بناهای مذهبی در کانه پوش‌های محراب‌ها و گوشه‌بندی گنبد خانه استفاده شده است. ولی در فضاهای عمومی در مکان مشرف به میان‌سرا و ایوانچه‌های طبقات فوقانی به‌کار رفته است. علاوه بر این الگوی طرح‌ها در بناهای مذهبی پیچیده‌تر از بناهای غیرمذهبی است.

واژگان کلیدی

مقرنس، بازار تاریخی، تبریز، معماری