زمستان   1396 - شماره (30)

بررسی دگردیسی ماهیّت قلمرو کُنش‌گری، همگانی از شهر ایرانی- اسلامی تا شهر معاصر ايراني   

نویسندگان:

حیدر جهانبخش استادیار دانشگاه پیام نور، دانشگاه پیام نور مرکز تهران شرق، تهران، ایران (نویسنده مسئول h_jahanbakhsh@pnu.ac.ir)

مرتضی لطفی پور سیاهکلرودی کارشناس ارشد طراحی شهری، مدرس دانشگاه پیام نور و پژوهشگر

نجمه زکی پور استادیار دانشگاه پیام نور، شیراز، ایران

صفحات از: 31 - 42

 تعداد بازدید:  239    تعداد دانلود:  145

چکیده

شهرهای دوره اسلامی در ایران، با تأکید بر نقش مسجد و تکوین عنصر میدان و هماهنگی این دو توانستند بالنده‌ترین جلوه از انعکاس جهان‌بینی اسلامی را در قالبی کالبدی-اجتماعی به نمایش بگذارند. چنین نظامی، امکان حضور امّت واحده را در شهر و بستری مناسب برای تعامل و کُنش‌گری همگانی بین آحاد مردم فراهم آورد. بعدها با گرته‌برداری‌هایی ناصواب از نوگرایی غربی و تغییر در شکل گسترش شهرها، عناصری به ساختار شهر تحمیل شد که وجود خود را در حضور اتومبیل جستجو می‌کرد. پیامد این چرخش ناگهانی، گسستن هم‌پیوندی قلمرو همگانی، تقلیل ارزش‌های فضایی- اجتماعی شهر ایرانی-اسلامی و شکل‌گیری شرایطی شبه‌شهری بود که به شهر معاصر یاد می‌شود. این درحالی است که همان جوامعی که در عصر مدرنیته چنین نحلة فکری را به جوامع شهری تزریق کردند سال‌ها بعد به ناکارآمدی و آسیب‌های اجتماعی، هویّتی و معنایی آن در جوامع آگاهی یافتند و مسیر خود را به سمت و سویی دیگر پیش بردند. مقالة حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و با هدف شناخت تفاوت ماهوی فضاهای همگانی شهرهای ایرانی- اسلامی با شهرهای معاصر ایران و تبیین نقش فضاهای همگانی در آن تدوین شده است. لذا با تحلیلی محتوایی به تشريح مصاديق عيني هر دو نوع فضا در دو مقياس محلّه و شهر پرداخته شده است. نتيجة تحقیق حاکی از وقوع دگردیسی معناداری در شکل و محتوای فضاهای شهر در این دو دوره است و حفاظت، ارتقای کیفی و هماهنگ‌سازی فضاهای همگانی سنّتی با نیازهای امروزی شهرها و ایجاد فضاهای شهری غنی را به منظور حفظ هویّت شهر اسلامی- ایرانی ضروری می‌نماید.

واژگان کلیدی

شهر اسلامی- ایرانی، شهر معاصر ایرانی، فضای شهری، زندگی جمعی، تعامل اجتماعي