پاییز   1396 - شماره (29)

بررسی مقایسه ای مساجد عربی- اسلامی با مساجد ایرانی- اسلامی مطالعة موردی: مسجد کبیر خارطوم و مسجد عتیق شیراز   

نویسندگان:

علی احمدیان کیسمی دانشجوی دکترای زبان و ادبیات عرب، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز

ناهیده گندمی کال استادیار و عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز (نویسنده مسئول nahid_nj@yahoo.com)

حمید آیتی استادیار و عضو هیأت علمی پژوهشکده فرهنگ، هنر و معماری جهاددانشگاهی

کامبیز ملایی مدیر مرکز تخصصی ارزیابی تاثیر اجتماعی و فرهنگی پژوهشکده فرهنگ، هنر و معماری جهاددانشگاهی

محمدرضا بزرگی دانشجوی دکترای جامعه شناسی اقتصاد و توسعه دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز

صفحات از: 51 - 64

 تعداد بازدید:  226    تعداد دانلود:  113

چکیده

ابنیه و اماکن مذهبی به‌ویژه مساجد شهرهای اسلامی مانند خارطوم و شیراز، تشابه‌ها و تفاوت‌هایی با همدیگر دارند. بررسی گذشتۀ تاریخی این دو شهر، نشان می‌دهد که در چارچوب مکانی و زمانی (از سدۀ نوزدهم به اين سو)، با توجّه به سلطه استعمار مسجد کبیر از ويژگي‌هاي سنتّي‌اش دچار گسست شده است. در قارۀ آفريقا به‌ویژه در کشور سودان، به همراه تسلط استعمار و امپرياليسم فرانسوی، روسی و انگليسی، دگرگون‌سازی‌های ژرف و مؤثّری در فرهنگ شهرسازی و پيکر بومی ابنیه و اماکن عربی- اسلامی روی داده است. اما مساجد ایرانی- اسلامی، به ویژه مسجد عتیق، چنین گذشته‌ای را تجربه نکرده‌اند. علاوه براین تفاوت‌ها که نشان‌دهندۀ بُعد تشخّص شهری است، با تأکید بر بُعد فضای عبادی، تشابه‌های بین این دو مسجد، آشکار می‌شود. هدف از این نوشتار بررسی و شناخت شاخص‌های افتراق و تشابه مساجد کبیر خارطوم و عتیق شیراز است. روش تحقیق در این مقاله به شیوۀ استدلال منطقی (مفهوم به مصداق) است. بدین منظور در ابتدا به مبانی نظری مسجد در دو بعد عبادی و تشخّص شهری پرداخته، سپس ویژگی‌های هرکدام از مساجد جامع دو شهر خارطوم و شیراز بررسی و در پایان وجوه افتراقی و تشابه آنها مشّخص شده است. نتایج به‌دست آمده بیانگر وجود تشابه بسیار بالایی از لحاظ شاخص‌های بعد عبادی مانند وحدت، اتصال صفوف، عدالت در ارزش‌گذاری فضاها است. نتایج و نیز مبانی نظری مبین این نکته مهم هستند که شاخص‌های تعریف شده می‌توانند مبنایی برای وجه اشتراک مساجد اسلامی در دو بعد ایرانی و عربی باشند، هم‌چنین به‌لحاظ بعد تشخّص شهری، دو مسجد با هم تفاوت بسیاری داشته‌اند.

واژگان کلیدی

مساجد ایرانی- اسلامی، مساجد عربی- اسلامی، مسجد کبیر، مسجد عتیق، خارطوم، شیراز