بهار   1390 - شماره (3)

برساخت مفهوم «شهر اسلامی»   

نویسندگان:

سمیه فلاحت دانش آموخته دکتری معماری و شهرسازی، دانشگاه Cottbus آلمان (نویسنده مسئول somayeh.falahat@yahoo.com)

صفحات از: 35 - 46

 تعداد بازدید:  150    تعداد دانلود:  64

چکیده

شکل شهری شهرهای خاورمیانه و شمال آفریقا در اروپا برای نخستین بار در دهه های آغازین قرن بیستم به صورت علمی مورد مطالعه قرار گرفت. شرق شناسان فرانسوی، اولین نویسندگانی بودند که اصطلاح «شهر اسلامی» را به کار گرفتند و این شهرها را در گروه خاصی دسته بندی نمودند. از آن زمان به بعد تعداد زیادی از متون به نظریه پردازی در زمینه شکل این شهرها پرداختند که بیشتر آنها به نوعی متأثر از نظریّه های پیشین بودند. در سال های اخیر تعدادی از محققان سعی در مطرح کردن ایده هایی نو داشته اند. از آن جایی که این نظریّه ها بدنة اصلی مطالعات شهرهای اسلامی را در متون غربی و بین المللی تشکیل می دهند، لازم است به صورت دنباله ای از ایده ها بررسی و کلیشه های تکرار شده در آنها برجسته شوند. از این رو، در مقاله حاضر با مروری بر تاریخ پیدایش و سیر تحوّل مفهوم و اصطلاح «شهر اسلامی» سعی بر این است تا بر چرایی، چگونگی و زمان ظهور این کلیشه ها، افراد سازندة آن، ردّ و نقد آنها از سوی نظریه پردازان امروز شهرهای اسلامی، اعتبار روش جایگزین پیشنهادی آنها برای خوانش شهر، و توانایی آنها در بررسی پیچیدگی های این نوع از شهرها تأکید شود. برای این منظور به ایده های اصلی افراد برجستة این نظریّةپردازان تحت سه گروه عمدة: ۱) ظهور مفهوم «شهر اسلامی» (۱۹۰۰-۱۹۵۰)، ۲) نظریّه های تجدید نظرطلبانه (۱۹۵۰-۱۹۸۰)، و ۳) نظریّه های پیشرو پرداخته می شود تا نشان دهدكه چگونه پیش فرض های خاصّی بر توصیف آنها سایه افکنده و چگونه کلیشه های امروزی این حوزة مطالعاتی ریشه در خوانش های نخستینی دارد که به طور وسیع تحت تأثیر نظریّه های شهری متداول عصر خود در اروپا بوده اند.

واژگان کلیدی

مفهوم شهر اسلامی، شکل شهر اسلامی، شهرهای خاورمیانه و شمال آفریقا، نظریه پردازان غربی شهر اسلامی،