زمستان   1395 - شماره (26)

تبیین کارکردپذیری پیش الگوهای نخستین وقف در شهر کهن ایرانی   

نویسندگان:

محسن عسکری دانشجوی دکتری، گروه شهرسازی، واحد شهر قدس، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

حسن احمدی استاديار شهرسازي، دانشکده معماري و هنر، دانشگاه گيلان، رشت، ايران (نویسنده مسئول hamed@guilan.ac.ir)

ناصر براتی دانشیار دانشگاه بین المللی امام خمینی(ره)

صفحات از: 5 - 20

 تعداد بازدید:  25    تعداد دانلود:  46

چکیده

تا کنون بررسي چيستي، نوع و چگونگي وقف در شهر کهن ايراني در ادبيات مطالعات بنيادي شهري در ايران به صورت منسجم و علمي مطرح نگرديده است. بدين منظور؛ ساختارها، مشخصه ها و کارکردهاي آن نيز بررسي شده است. شناخت سير و فرآيند تکوين وقف در شهر کهن، سيماي روشني از شباهت ها و تفاوت هاي آن با وقف در شهرهاي دوره اسلامي و پس از آن را نمايان مي سازد. روش اين پژوهش کيفي و مبتني بر راهبرد پژوهش تاريخي است. براي تبيين همپيوندي وقف و شهر، از يک مدل چهار لايه اي استقرائي همراه با شواهد تعيين گر و استنباطي استفاده شده است. اين پژوهش، وجود پنهان سه «پيش الگوي نخستين وقف» در شهر کهن ايراني را معرفي کرده است. در اين ميان؛ «متافيزيک»، «مکان» و «زمان»؛ عناصر مکمل يکديگر براي اين حضور بوده اند. اين پيش الگوها، دامنة زماني از دوران ماقبل تاريخ ايران تا انتهاي دورة ساسانيان را در بر گرفته اند. پيش الگوها، ماهيتي مستقل و چند بُعدي داشته اند و به عنوان يک عنصر وابسته ديني، داراي مناسکي ويژه در کنار ساير ارکان برخاسته از جهان بيني ديني حاکم بر شار بوده اند. استقرار اين پيش الگوها همراه با چهار مشخصه ديني، اجتماعي، اقتصادي و کالبدي مي باشند. توجه و اعتقاد به دنياي پس از مرگ، الگوي خداپرستي و اخلاق، سه عنصر بارز و سازنده مشخصه ديني اين پيش الگوها به شمار مي روند. سير حرکت پيش الگوها نيز از شکل ساده به شکل پيچيده بوده است. کارکردهاي اين پيش الگوها نيز شامل ابعاد قُدسي، سياسي، ديني و مدني است. بدين ترتيب در طي مطالعه، خلاء تحقيقاتي در اين زمينه پُر شده و چشم انداز روشني از موضوع ارائه شده است. در نهايت، پيش الگوهاي نخستين وقف و مولِّفه هاي سازندة آن به تفکيک معرفي و تشريح شده و مصاديقي نيز از هر کدام معيَّن گرديده است.

واژگان کلیدی

وقف، پيش الگوهاي نخستين وقف، شهر کهن ايراني، کارکردپذيري