پاییز   1395 - شماره (25)

بازیابی ساختار فضایی شهر تاریخی ساوه با اتکای به آثار معماری و شواهد باستان شناسانه   

نویسندگان:

حسن کریمیان دانشیار گروه باستان شناسی دانشگاه تهران

مریم رحیم نژاد کارشناس ارشد باستان شناسی دانشگاه تهران (نویسنده مسئول m.rahimnejad89@gmail.com)

صفحات از: 29 - 42

 تعداد بازدید:  243    تعداد دانلود:  94

چکیده

بی تردید بافت قدیم شهرها را می توان حافظۀ تاریخی آن‌ها به‌حساب آورد. این مجموعه ها، گنجینه های گران‌بهایی از تاریخ تمدن ملّت ها را در خود جای داده و سخاوتمندانه، فرهنگ، اعتقادات مذهبی، فنون و هنرهای سازندگان خود را در اختیار محقّقان قرار می دهند. بدین سبب است که هرگونه اقدامی در جهت خدشه وارد کردن به این آثار را می‌توان به‌مثابه تخریب حافظة شهر محسوب داشت. در این میان، ساوه از نادر شهرهایی است که بافت تاریخی ارزش مند آن، آثار و بناهای مربوط به قرون اولیۀ اسلامی تا روزگار پهلوی را در خود حفظ نموده است. به رغم اهمیّت شهر ساوه در شکل گیری تحولات تاریخی ایران در دوران اسلامی، مطالعات باستان شناسی مستمر و هدفمندی در بافت تاریخی آن به ثبت نرسیده و پرسش های فراوانی در خصوص ویژگی های ساختار فضایی این شهر تاریخی بی پاسخ باقی مانده است. اگرچه بافت تاریخی این شهر به دلایلی نظیر جنس نامناسب و دوام کم خاک، سیل و زلزله های متعدّد و بیش تر از همه ساخت و سازهای بی ضابطه، آسیب فراوان دیده است، لیکن تعدادی از بناهای تاریخی ارزش مند آن به ‌اندازه‌ای سالم مانده اند که با گاه نگاری و مطالعة چیدمان فضایی آن‌ها می‌توان سازمان فضایی شهر را بازیابی نمود. در نیل به این هدف، تلاش گردید تا ضمن بهره برداری از کلیۀ منابع مکتوب مرتبط با شهر ساوه، تمام بناهای تاریخی آن مستندسازی و ویژگی های آن‌ ثبت و ضبط گردد. هم چنین کلیۀ عوامل اثرگذار بر رشد و توسعة شهر (نظیر وضعیت توپوگرافی، شیب شهر، جهت وزش باد، شبکه های ارتباطی، سیستم های آب رسانی و ...) مشخص‌ شده‌اند. در نتیجۀ این پژوهش مشخص گردید که هستۀ اولیۀ شهر در محدودۀ جنوبی آن شکل پذیرفته و در قرون میانی اسلامی (5 تا 9 ﻫ .ق) بر پیرامون مسجد جامع سلجوقی توسعه یافته است. هم چنین مشخص گردید که به روزگار صفوی شهر ساوه به جانب شمال و در دوران قاجار نیز شهر به جهت شمال غرب، گسترش داشته است.

واژگان کلیدی

شهر ساوه، مسجد جامع ساوه، تپۀ آسیاباد، باستان شناسی ساوه