تابستان   1395 - شماره (24)

تحليل سازمان يابي فضايي و تحولات نظام شهرهاي ايراني- اسلامي (مطالعه موردي؛ استان قزوين)   

نویسندگان:

حمیدرضا بابایی استاديار پژوهشکده فرهنگ، هنر و معماري جهاد دانشگاهي

آتوسا آفاق پور عضو هیأت علمی گروه معماری و منظر شهری، پژوهشکده فرهنگ، هنر و معماری جهاددانشگاهی (نویسنده مسئول )

امین فرجی استاديار پرديس فارابي دانشگاه تهران

صفحات از: 43 - 64

 تعداد بازدید:  220    تعداد دانلود:  138

چکیده

طي چند دهة گذشته، در نتيجة رشد فزايندة جمعيّت و به موازات آن رشد شهرنشيني، نظام شهري تحوّلات عميقي را به خود ديده و بر تعداد سکونت گاه هاي شهري به طور فزاينده اي افزوده شده و در سازمان فضايي نظام شهري تغييراتي ايجاد کرده است. هدف از پژوهش پيش رو تحليل و ارزيابي سازمان‎يابي فضايي نظام شهري استان قزوين و شناخت تحوّلات جمعيّتي آن در سال‎هاي 1355 تا 1390 با استفاده از سه نوع شاخص‎هاي سنجش ميزان نخست شهري، تمرکز و تعادل است. نتايج نشان‎دهندة شدّت بالاي نخست شهري، تمرکز و عدم تعادل‎هاي استان در قياس با کشور در تمامي دوره‎ها به‎ويژه در سال‎هاي ابتدايي است؛ با اين وجود روند نزولي کاهش اين شاخص‎ها در طول دورة مورد مطالعه که در توافق با روند تجربه شده در کشور است، از کاهش تمرکز گرايي جمعيّت در شهر قزوين به‎عنوان نخست شهر و افزايش تعادل نظام شهري استان به رغم فاصلة بسيار زيادي که هم چنان با وضع مطلوب دارد حکايت مي‎کند؛ به‎طوري که شدّت نزديک‎تر شدن اين شاخص‎ها به ارقام مطلوب در بازه زماني مشابه براي استان قزوين بسيار بيش تر از کشور بوده ‎است. از دلايل بالا بودن ميزان تمرکز نظام شهري استان، سهم بالاي جمعيّت شهر قزوين در برابر ساير شهرهاي استان و محدوديّت تعداد و اندازة شهرهاي مياني به‎سبب عدم برخورداري از آستانه‎هاي جمعيّتي قابل قبول به ويژه در سال‎هاي ابتدايي دوره است. اما سال 1385 به‎عنوان نقطة عطفي در روند تحوّلات به وقوع پيوسته محسوب مي‎شود زيرا در نتيجه دو برابر شدن تعداد نقاط شهري استان از رقم 12 به 24 و تبديل وضعيّت تعدادي از روستاها به نقاط شهري که حتّي جمعيّتي کم تر از 5000 نفر دارند، عدم تعادل در نظام شهري استان تشديد شده که عمدتاً به حساسيّت شاخص هاي اندازه گيري ميزان تمرکز به آستانة جمعيّتي تعريف سکونت گاه ها به عنوان نقطة شهري مربوط است، به‎طوري که عدم تعادل هاي نظام شهري بر خلاف آن چه که عموماً تصور مي شود، بيش از آن که ناشي از بزرگ سري شهر مرکز استان باشد، مي‎تواند ناشي از کمبود جمعيّت شهرهاي کوچک و تغيير وضعيّت سکونت گاه‎هاي روستايي به نقاط شهري بسيار کم جمعيّت قلمداد شود.

واژگان کلیدی

نظام شهري، سازمان‎يابي فضا، نخست شهري