تابستان   1395 - شماره (24)

نقش نهاد وقف در شکل گيري و گسترش شهرهاي اسلامي (مطالعه موردي؛ بافت تاريخي شهر بيرجند)   

نویسندگان:

مرضیه فاریابی دانشجوي کارشناسي ارشد دانشکده هنر، دانشگاه بيرجند

حسن هاشمی زرج آباد دانشيار گروه باستان شناسي دانشکده هنر، دانشگاه بيرجند (نویسنده مسئول hhashemi@birjand.ac.ir)

مفید شاطری استاديار گروه جغرافيا دانشکده ادبيات، دانشگاه بيرجند

علی زارعی استاديار گروه باستان شناسي دانشکده هنر، دانشگاه بيرجند

صفحات از: 21 - 32

 تعداد بازدید:  139    تعداد دانلود:  67

چکیده

وقف نوعي ايمان سنجي و ترازوي باورهاي قلبي مردم در طول ادوار اسلامي محسوب مي شود که در جامعة ديني ظهور و بروز معناداري مي يابد. در شکل گيري شهرهاي اسلامي عوامل چندي مؤثر بوده اند؛ از جمله اين عوامل مي توان به انديشة وقف اشاره داشت. از ديرباز بناهاي وقفي از جمله تأسيسات و خدمات عمومي بخش عمده اي از بافت معماري شهرهاي اسلامي را به خود اختصاص داده است که با احداث آن ها و افزايش جمعيّت باعث گسترش و عمران شهرها شده است. در واقع بناهاي وقفي در شکل دهي و گسترش فضاهاي شهري در طول دورة اسلامي تأثيري انکارناپذير داشته اند. اين پژوهش که بر پاية مطالعات توصيفي ـ تحليلي و با روش گردآوري اطلاعات به صورت کتابخانه اي و ميداني صورت پذيرفته، در صدد اين است تا اهميّت وقف و ابعاد گوناگون تأثيرگذاري آن بر نحوة به وجود آمدن و گسترش شهرهاي اسلامي و ساختار فضايي آن ها را به خصوص در بافت تاريخي شهر بيرجند بيان کند. يافته هاي پژوهش نشان مي دهد در بافت تاريخي بيرجند سازمان کالبدي از پيوند ميان مرکز شهر و مراکز محلّه ها از طريق فضاها و عناصر ارتباط دهنده مثل گذر اصلي و ميدان به وجود آمده است. قرارگيري بناهاي عام المنفعه در گذر اصلي و مرکز بسياري از محلّه ها سازمان فضايي اين شهر را تشکيل داده اند. شکل گيري شهر مبتني بر ساختن محلّه ها با خدمات شهري و وجود اين عناصر در بيش تر محلّه ها، پيوستگي و ارتباط قوي فضايي ميان آن ها برقرار کرده و در اين ساختار واحدهاي تشکيل دهندة اصلي شهر که از بناهاي عام المنفعه تشکيل شده است، جزو بناهاي اصلي و هسته اي با مرکز ثقل فضايي و عناصر ويژه ديده مي شوند. اين عناصر چون حسينيّه ها، تکايا، مساجد، آب انبارها، حمام ها و مدارس با فرآيندي متقابل، ارتباط فضايي مشخّصي با ساير فضاهاي عمومي شهر و سهم بسزايي در شکل گيري و در نهايت گسترش شهر در سطح و به صورت افقي داشته اند.

واژگان کلیدی

وقف، شهر اسلامي، بافت تاريخي، بيرجند