بهار   1395 - شماره (23)

بررسی تحوّلات مجموعۀ احمد بن موسی (ع) در شهر شیراز در دورۀ صفویه   

نویسندگان:

مرضیه بازیار کارشناس ارشد مطالعات معماری ایران، دانشگاه شهید بهشتی

علی اکبر حیدری دکتری معماری، عضو هیئت علمی دانشکده فنی و مهندسی دانشگاه یاسوج (نویسنده مسئول Aliakbar_Heidari@yu.ac.ir)

صفحات از: 31 - 42

 تعداد بازدید:  178    تعداد دانلود:  61

چکیده

بخش زیادی از آثار معماری اسلامی را بناهای آرامگاهی تشکیل می‌دهد. در میان این آثار مجموعه‌ها و بناهای زیارتگاهی از اهمیّت خاصی برخوردار هستند. بقعۀ احمد بن موسی (ع)، که سابقۀ وجودی‌اش به قرن هفتم ق می‌رسد، از مهم‌ترین بناهای زیارتگاهی شهر شیراز در طول دوره‌های مختلف بوده است. به رغم اهمیّت این بقعه تاکنون تحقیق جامعی در زمینۀ معماری این بنا در دوره های مختلف تاریخی انجام نشده است و ابهامات زیادی دربارۀ آن وجود دارد. در حالی که با درک این مهم، می توان به شناخت بخش مهمّی از تاریخ شهر شیراز که در چنین مجموعة زیارتی شکل گرفته است، دست یافت. این مقاله قصد دارد تحوّلات بقعه در دورة صفویه و جایگاه آن را در شهر شیراز صفوی بررسی کند. لذا در این تحقیق تحوّلات بقعه به همراه بناهای هم‌پیوند آن، که به مثابه یک مجموعه کار می‌کردند، در دورۀ صفویه و در سیاق این دوره بررسی شده است؛ تحوّلاتی که سبب شکل‌گیری جایگاه جدیدی برای بقعة احمد بن موسی (ع) در شهر شیراز صفوی شده است. به علّت نابودی بخش‌ زیادی از کالبد صفوی و فقدان شواهد باستان‌شناسی حجم زیادی از داده‌های تحقیق از منابع مکتوب و تصویری دست اوّل و دست دوم و وقف‌نامه‌ها به دست آمده است. سپس شواهد موجود مثلث‌بندی، تحلیل، ارزیابی و تفسیر شده است تا روایتی تاریخی از مجموعۀ احمد بن موسی (ع) در دورۀ صفوی به دست دهد. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد با آغاز حکومت صفویه زمینه‌های سیاسی، اقتصادی، مذهبی و ... جدیدی شکل گرفت که باعث ایجاد تحوّلاتی در بقعۀ شاه‌چراغ شد. با تغییر سیاست‌های نظام حاکم، هم‌چون رواج آیین تشیع، تغییر حامیان بقعه، و شکوفایی اقتصادی زمینه برای ساخت و ساز حول بقعه ایجاد شد: بناهایی با پیوندهای مختلف با بقعه که به منزلۀ مجموعه‌ای شهری فعالیّت می‌کردند. با شکل‌گیری این بناها و تنوّع کارکردهای شهری آن‌ها و به علاوه موقعیّت قرارگیری آن‌ها در شهر، ارتباط مجموعه با شهر بیش‌تر شد. گسترش موقوفاتِ مجموعه نیز در شهر و بیرون از آن این ارتباط را افزایش می‌داد. بنابراین مجموعۀ احمد بن موسی (ع) در این دوره با تحوّلات مختلف و با توجّه به شرایط زمانه جایگاه جدیدی در شهر شیراز پیدا کرد.

واژگان کلیدی

بقعه احمد بن موسی (ع)، مجموعۀ شهری، صفویه، شیراز