زمستان   1394 - شماره (22)

بررسی تطبیقی مسجد شاه اصفهان و مسجد وکیل شیراز   

نویسندگان:

حسین مهرگان کارشناس ارشد مهندسی معماری اسلامی، دانشگاه امام رضا (ع) مشهد (نویسنده مسئول hosseinmehrgan@yahoo.com)

ایمان محمدی بیدسردره کارشناس ارشد مهندسی معماری، دانشگاه تهران

صفحات از: 79 - 86

 تعداد بازدید:  137    تعداد دانلود:  119

چکیده

مسجد شاه (جامع عبّاسی) اصفهان و مسجد وکیل شیراز به دستور دو حاکم برجستة تاریخ ایران یعنی شاه عباس اول صفوی و کریم خان زند به عنوان مساجد جامع نوین پایتخت های برگزیده دو حاکم ساخته شدند. این دو اثر در سبک شناسی مرسوم معماری ایران در سبک واحد اصفهانی قرار می گیرند. با مقایسة دو اثر می توان تفاوت های اساسی در عناصر اصلی معماری آن دو یافت که ویژگی های برشمرده برای سبک اصفهانی نمی تواند تبیین کافی برای تفاوت های این دو مسجد فراهم نماید. با توجّه به فاصلة زمانی نه چندان زیاد بین ساخت دو اثر و تداوم اغلب مؤلّفه های فرهنگی ایران از زمان صفویه تا زندیه، چرایی وجود این تفاوت ها، پرسش اصلی تحقیق است. فرضیة اصلی بر این مبنا استوار گردیده که منش و روش حاکمیّتی باعثان و کارفرمایان اصلی این دو اثر، دلیل عمدة این تفاوت هاست. برای آزمون فرضیه و دست یابی به هدف مقاله که روشن سازی دلیل عمدة وجود تمایزهای کالبدی بین ساختار این دو مسجد است، با روش تحقیق تفسیری- تاریخی و استفاده از تدابیری چون برداشت های میدانی، مشاهدة بصری حضوری، مطالعات اسنادی و مقایسة یافته های حاصل، شواهدی استنباطی استخراج و مورد ارزیابی قرار گرفتند. در این باره، ضمن توضیح عناصر مهم و هویّت ساز دو اثر چون گنبدخانه، مناره، ایوان، تزیین ها و مردم واری، از طریق کاوش در ویژگی های شخصیّتی و مدیریّتی دو سفارش دهندة آثار، تفاوت معماری دو مسجد نشان داده شده است. نتایج حاصل بیان کننده این موضوع است که امیال حاکمیتی شاه عباس صفوی و مفهوم شاه کبیر، در بنای مسجد شاه اصفهان درقالب عناصری چون چهارمناره رفیع، گنبدخانه و چهار ایوان بزرگ و هم چنین تزیینات کاشی کاری بسیار گسترده و شوکت بسیار بنا تجلّی یافته است. این در حالی است که انتظارات و منش حاکمیتی کریم خان زند و مفهوم وکیل الرعایا، در بنای مسجد وکیل شیراز در قالب نداشتن گنبدخانه و مناره، وجود تنها دو ایوان، فقدان تزیینات کاشی کاری گسترده، ارتفاع کمتر و مردم واری بیش تر بنا تجلّی یافته است.

واژگان کلیدی

شاه عباس، کریم خان، مسجد شاه، مسجد وکیل، روش حاکمیّتی