زمستان   1393 - شماره (18)

مقایسة تطبیقی ساختار شهر اسلامی با شهر غربی (با تأکید بر نظریة شهر ماکس وبر)   

نویسندگان:

احمد پوراحمد استاد گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران

ابوذر وفایی دکتراي جغرافيا و برنامه ريزي شهري، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران (نویسنده مسئول aboozarvafaei@yahoo.com)

صفحات از: 5 - 12

 تعداد بازدید:  139    تعداد دانلود:  80

چکیده

ویژگی های فرهنگی و مکانی، پیشینة تاریخی و شرایط اجتماعی از عوامل مهم تشخص و تمایز مجموعه ها در شهرها و کشورهای مختلف هستند. شهرهای دورة اسلامی، مبتنی بر ارزش های سنّتی و بازتابی از اندیشه ها و فرهنگ اسلام در تمامی جوانب هستند که بازتاب این اندیشه ها و ارزش های اسلامی در ساختار شهر، با تفکرات اندیشمندان غربی در خصوص مؤلفه های جامعة شهری قابل بررسی و تحلیل است. با عنایت به اینکه ماکس وبر برای جامعه شهری مشخصات و مؤلّفه های خاصی برشمرده و معتقد است برای این که هر واحد اجتماعی، شهر محسوب شود باید حداقل دارای پنج ویژگی شامل برج و بارو، بازار، دادگاهی مستقل و برخوردار از حداقل قوانین داخلی مستقل، اشکال مختلف انجمن متکی بر انتخاب آزاد افراد و استقلال نسبی و قدرت ادارة امور توسط کارگزاران برگزیدة شهروندان )بورژواها) باشد، لذا این پژوهش بر آن است بر اساس مؤلّفه های شهری برشمرده شده در نظریّة ماکس وبر ساختار شهر های اسلامی را مورد بحث و بررسی قرار دهد و به این پرسش ها پاسخ دهد: 1- آیا جامعة شهری اسلامی در طول تاریخ دارای ویژگی های جامعة شهری مورد نظر وبر بود؟ 2- آیا شهرهای حوزة تمدّن اسلامی دارای سازمان اجتماعی - فضایی متمایز نسبت به دیگر حوزه های تمدنی بوده اند؟در این پژوهش با مرور منابع و اسناد مختلف و معتبر در زمینه شهر اسلامی الگو و ساختار مورد توجه محققان شناسایی و مقایسة تطبیقی آن با نظریّة شهر ماکس وبر انجام گرفته است. یافته های مورد نیاز در این پژوهش به روش اسنادی گردآوری شده اند. نتایج پژوهش نشان می دهد، اظهارات وبر در خصوص رد تعبیر شهر اسلامی به دلیل نداشتن مؤلّفه هایی هم چون انجمن های صنفی و استقلال حقوقی و سیاسی درآن ها تعبیری ناقص است، چرا که مطالعات صورت گرفته توسط برخی از محققان، شرق شناسان و مورخان در خصوص شهرهای اسلامی، منجر به ارائة چندین مدل نسبتاً مشابه در ادبیات شهر اسلامی شده است، هم چنین تعالیم اسلامی نیز ویژگی هایی از شهر اسلامی را بیان می کنند.

واژگان کلیدی

شهر اسلامی، نظریّه شهر ماکس وبر، شهرهای غربی. ساختار اجتماعی- فضایی شهر