پاییز   1393 - شماره (17)

تبیین جایگاه اسلام در روند شهرنشینی و سازمان فضای شهری ایران   

نویسندگان:

ستار خالدیان دکتری باستان شناسی دانشگاه تهران (نویسنده مسئول skhalediyan@ut.ac.ir)

حسن کریمیان دانشیار گروه باستان شناسی دانشگاه تهران

احمد پوراحمد استاد گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران

حامد مظاهریان استادیار معماری اسلامی دانشکده معماری دانشگاه تهران

صفحات از: 5 - 18

 تعداد بازدید:  150    تعداد دانلود:  92

چکیده

با حضور مسلمانان در ایران و تسلّط آن ها بر کشور، سیر شهرنشینی و ساختار زندگی شهری ایران تغییراتی در خور توجّه کرد. هر چند باید اساس و شالودۀ شهر بعد از ورود اسلام را بر پایة شهرنشینی و شهرسازی دوران ساسانی دانست، دین جدید مجموعه ای از اصول و هنجارها و چارچوب اجتماعی نوینی را در جامعة ایرانی رواج داد که به روشنی بر ساختار زندگی روزمرة مردمان تاثیرگذار بود. این مقاله که از نوع تحقیقات تاریخی است سعی دارد، تا با استفاده از داده های تاریخی، اسنادی، یافته های باستان شناسی، مدارک شهرسازی و تحلیل آن ها تأثیر اسلام بر روند شهرنشینی و ساخت و سازمان فضایی شهری را بررسی کند. نتایج حاصل از این مطالعه سعی دارد تا مشخص سازد اسلام چگونه و به چه میزان بر سازمان فضایی شهرهای ایران تأثیرگذار بوده است و با فرض مؤثر بودن اسلام بر شهرهای دوران اسلامی آیا می توان عنوان شهر اسلامی را به آن ها اطلاق کرد. نگارندگان معتقدند اسلام مهم ترین عامل در تغییرات صورت گرفته در بافت و سیمای شهرهای ایران بعد از اسلام بوده است. مطالعات حاصل از این پژوهش نشان می دهد اسلام به صورت غیر مستقیم و ابتدا بر روی سازمان اجتماعی و ساختار زندگی شهری در ایران تأثیر داشته و در نتیجة این تغییر سترگ دیگر شاخصه های شهری نیز، که در ساخت سازمان فضایی شهرها مؤثرند، تغییر یافته است. هم چنین نتایج این تحقیق نگارندگان را به این باور رسانده است که اطلاق واژه شهر اسلامی به شهرهای تأسیس شده یا تغییر شکل یافته ایران بعد از اسلام نادرست است و مناسب ترین واژه برای تبیین این فرایند تأثیرگذار «شهر در دوران اسلامی» است.

واژگان کلیدی

اسلام، سازمان فضایی، شهر، شهرنشینی، ایران.