تابستان   1393 - شماره (16)

بررسی زمینه های پیدایش مسجد جهان نمای دهلی   

نویسندگان:

فرهاد نظری دانشجوی دکتری مرمت، دانشکده حفاظت، دانشگاه هنر اصفهان (نویسنده مسئول Fnazari54@gmail.com)

ذات الله نیک زاد کارشناس ارشد پژوهشگاه میراث فرهنگی

صفحات از: 43 - 54

 تعداد بازدید:  141    تعداد دانلود:  20

چکیده

مسجد جامع جهان نما در سدة یازدهم هجری و پس از بنای دهلی نو (شاه جهان آباد) به دستور شاه جهان ساخته شد. در آن زمان دهلی مساجد جامع دیگری نیز داشت. در کتیبة این مسجد گفته شده این مسجد هم زمان با ساخت شهر شاه جهان آباد (دهلی امروز) در زمان حکومت بابریان و به دستور شاه جهان ساخته شد. این مقاله با هدف شناساندن مسجد، جست وجوی بستر تاریخی و فرهنگی آن به تحریر درآمده است؛ بستری که ارتباط فرهنگی ایران و هند را بیان می کند. تحقیق با روش توصیفی تاریخی و با تکیه بر داده های کتابخانه ای و مشاهدة میدانی انجام شده است. این بنا از بزرگ ترین مساجد جهان اسلام و شبة قاره است. پیش از مسجد جامع جهان نما، دهلی سه مسجد جامع دیگر به نام های قبه الاسلام در قرن هفتم هجری، جامع فیروز شاهی در قرن هشتم هجری و پورنا در قرن نهم هجری داشت تا این که شاه جهان در قرن یازدهم هجری مسجد عظیم جهان نما را وسیع تر از مساجد پیشین بنا کرد و تاکنون مسجد جامع دهلی باقی مانده است. مسجد جامع جهان نما، با صحن وسیع و سردرهای رفیع و مناره های بلند، محصول قرن ها تجربة مسجدسازی در شبه قاره است. سبک و شیوة این مسجد تلفیقی از معماری سنگی هند و معماری ایران دورة اسلامی است. در ساخت آن برای نخستین بار از سنگ مرمر استفاده شده است. در حالی كه پیش از این، مساجد، مقابر و كاخ های هند را با سنگ سرخ می ساختند. این مسجد چند کتیبه دارد؛ بلندترین آن ها کتیبه ای بر پیشانی شبستان قبله است که به خط ثلث و زبان فارسی است. متن آن هم چون ادبیات آن دوره مصنوع و سرشار از استعارات و تعبیرات شاعرانه است. نکته مهم این که در این دوره کتیبه در اکثر مساجد ایران به زبان عربی است. به نظر می رسد احداث شهر جدید جهان ما و مسجد جامع آن در جوار دهلی کهنه متأثّر از تجارب شهرسازی ایران در زمان صفویه باشد. توسعه شهر قزوین و اصفهان و مساجد شاه این دو شهر نمونه هایی بارز هستند. مهاجرت هنرمندان و معماران ایرانی در این زمان به هند را نیز می توان تأکیدی بر این مدعّا برشمرد.

واژگان کلیدی

جامع جهان نما، دهلی، شاه جهان، مساجد شاه، کتیبه های مسجد.