زمستان   1392 - شماره (14)

سیر تحوّل فضاهای شهری سنّتی در شهرهای ایرانی - اسلامی؛ قبل از مدرنیسم تا پست مدرن   

نویسندگان:

صدرالدین متولی استادیار گروه جغرافیا دانشگاه آزاد اسلامی واحد نور

علی شیخ اعظمی دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه آزاد اسلامی ملایر (نویسنده مسئول ashan_85@yahoo.com)

صفحات از: 51 - 62

 تعداد بازدید:  205    تعداد دانلود:  93

چکیده

اسلام یک تمدن، فرهنگ و پیام اصلاح همراه با دانش است و شهرهای اسلامی نیز بارزترین تظاهرات آن هستند. در چهار دوره (زوال امپراتوری روم،اوایل عصر میانه، شهرنشینی زیاد و اواخر عصر میانه) تکاملی که شهرهای اروپایی در فاصله قرون 3 تا 16 از سر گذرانده اند، مطالعه شهرهای اسلامی در دوره های دوم و سوم یعنی در فاصله قرون 9تا 13 میلادی اهمیت زیادی دارد. در این دوران بارزترین ویژگی که هویت جداگانه ای به شهرهای اسلامی نسبت به شهرهای اروپایی بخشید، مفهوم و استفاده از فضاهای عمومی، محلی و مالکیت ها در شهرهای اسلامی است. شهرهای ایرانی در دوره های اولیه ورود اسلام به این قلمرو به همان شکل اولیه (کهن دژ،شارستان و ربض) به حیات خود ادامه می دادند تا اینکه اسلام به تدریج ویژگی های خود را بر این شهرها دیکته کرد، این تمدن وفرهنگ به دو روش « تولید عناصر جدید در شهر» و « تکامل وتغییر عناصر قدیمی»، شهرهای ایرانی را دستخوش تحول کرد و به نوعی آن ها را تبدیل به شهرهای ایرانی- اسلامی نمود. این تغییردر پنج مرحله شهرنشینی تحت عنوان پنج سبک خراسان ،رازی، آذری،اصفهان و تهران از سال 600 تا 1900 میلادی صورت پذیرفت. در این مقاله فرایند تحول شهر ایرانی- اسلامی قبل از ورود مدرنیسم در دو مرحله که یکی به عنوان مرحله گذار (600 تا 1500 م ) و دیگری مرحله حیات دوباره (1500 تا 1920) نامیده می شد، مورد تجزیه وتحلیل قرار گرفت .اما از سال 1920 به بعد با ورود دیدگاه مدرنیسم به عرصه برنامه ریزی و طراحی شهری شهرهای ایرانی- سلامی این شهرها دستخوش تحولات زیادی شدند که از جمله آن می توان به تخریب ساختار محله های شهری، تغییر هویت میدان ها و تغییر فرم فضایی بازار اشاره کرد. طرح ها و الگوهای مدرنیستی که این تغییرات را در شهرهای ایرانی- اسلامی به وجود آورده بودند شبیه به طرح ها و الگوهای پست مدرنیستی هستند ،اما برنامه ریزان پست مدرن با تکیه بر نظرخواهی ومشارکت مردم در راه حل ها سعی در انعطاف پذیرتر کردن طرح ها دارند. این ویژگی در شهرهای اسلامی می تواند نوعی برگشت به الگوهای سنتی شهر اسلامی را تقویت کند. پژوهش نشان می دهد که شهرهای اسلامی در ارتباط و در تمایز با شهرهای اروپایی به هویّت جداگانه ای رسیده اند که البته این روش نمی تواند لازمة هویّت یابی هر نوع شهری باشد و همچنین این نتیجه مهم که فضاهای شهرهای ایرانی- اسلامی تحت تأثیر مستقیم وقایع تاریخی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی این سرزمین تکامل یافته اند.

واژگان کلیدی

شهر اسلامی، شهر ایرانی- اسلامی، فضای شهری، مدرنیسم، پست مدرنیسم،