زمستان   1392 - شماره (14)

تحلیل دگرگونی ساختار كالبدی ـ فضایی شهر ایرانی- اسلامی مطالعه موردی: شهر سبزوار   

نویسندگان:

هادی سلطانی فرد دانشجوی دكتری جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشكده جغرافیا، دانشگاه تهران (نویسنده مسئول Hsoltanifard@gmail.com)

سیدحسین حاتمی نژاد استادیار دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران

مصطفی عباس زادگان استادیار گروه طراحی شهری، دانشكده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت

احمد پوراحمد استاد گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران

صفحات از: 13 - 22

 تعداد بازدید:  160    تعداد دانلود:  58

چکیده

فرایند تحوّل، همواره تابع سازوکارها و نیروهای خاصی است كه بررسی آن ها می تواند منطق و الگوی فضایی شهر را در هر دوره مشخّص كند. شهرهای ایرانی ـ اسلامی در مسیر تحوّل خود در یك صد سال اخیر با تحوّلات عمیق كالبدی و فضایی روبه رو بوده اند. یكی از عواملی كه می تواند به عنوان معیاری، در نحوة دگرگونی مدنظر قرار گیرد، تحلیل ساختار كالبدی ـ فضایی شهر است. این مقاله با هدف بررسی دگرگونی ساختار كالبدی ـ فضایی شهر سبزوار در دو دورة تاریخی (1285 و 1385 ه.ش) تدوین شده است. این تحقیق از نوع كمّی ـ مقایسه ای است و رویكرد آن بر اساس نظریّة چیدمان فضا و اندازه گیری پارامترهای فضایی نظیر ارزش هم پیوندی، عمق، كنترل و اتصال در هر دوره است. مقاله بر این فرضیّه استوار است كه تغییرات كالبدی در بافت های ارگانیك، تغییرات فضایی را به همراه دارد. بر این اساس پارامترهای فضایی در هر دوره تحلیل و صحّت آن ارزیابی شده است. تحلیل ها نشان می دهد كه متوسط هم پیوندی در این دوره برابر 0.4946 و متوسط عمق فضایی 18.6059 است. هم چنین دو پارامتر كنترل و اتصال به ترتیب برابر با 0.9983 و 2.1661 است. نتایج حاصل از این تحقیق نشان می دهد كه محدوده مورد مطالعه در سال 1285 ساختاری منسجم داشت كه در آن بازار به عنوان هم پیوندترین فضای شهر(0.7433) نقش اصلی را در نحوه توسعه و دگرگونی شهر ایفا می کرد. امّا در سال 1385ه.ش. تخریب بازار و احداث خیابان های مختلف سبب افزایش میزان هم پیوندی به 0.8715 و كاهش عمق به 12.5638 شده است. هم چنین پارامتر اتصال به 2.3759 و كنترل به 1.0239 افزایش یافته است. در این دوره، خیابان بیهقی كه جایگزین بازار سنّتی شده با مقدار 1.216 هم پیوندترین فضای شهر سبزوار است. نتایج نشان می دهد كه خیابان بر خلاف بازار عامل گسستگی كالبدی و فضایی در محدوده بافت تاریخی است و عملكرد عناصر مرتبط با آن را تحت تأثیر قرار داده است.

واژگان کلیدی

ساختار كالبدی ـ فضایی، نظریّة چیدمان فضا، هم پیوندی، عمق، اتصال، كنترل،