پاییز   1392 - شماره (13)

تحلیلی بر سیر تحوّل مفاهیم و الگوی کالبدی مساجد در دوره های چهارگانه معماری ایرانی   

نویسندگان:

پریا سعادت جو دانشجوی دکتری معماری، دانشگاه تربیت مدرس (نویسنده مسئول )

مهدی حمزه نژاد استادیار دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت

عبدالحمید نقره کار دانشیار دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه علم و صنعت ایراندانشیار گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران

صفحات از: 15 - 30

 تعداد بازدید:  110    تعداد دانلود:  47

چکیده

مساجد ایرانی با همه تنوعش، اگرچه یکی از مهم ترین مظاهر و افتخارات تمدّن اسلامی است، دربارۀ میزان تطابق آن ها، با ارزش های اصیل اسلامی، دیدگاه های گوناگونی وجود دارد. این میزان تطابق در دوره ها، که گاه خصلت هایی متفاوت دارند، فرق می کند؛ به طوری که در برخی دوره ها به مفاهیم اسلامی نزدیک تر و در برخی دوره ها دورتر شده است. این مقاله برای بررسی تطبیقی این مسأله، با بهره گیری از مفاهیم پایة عرفان اسلامی از قبیل تشبیه، تنزیه، جمال و جلال به گونه شناسی مفهومی مساجد و معرفی شاخصه های هر گونه می پردازد. هدف تحقیق، بررسی این مفاهیم و تبیین آن ها در سبک های مختلف معماری ایرانی ـ اسلامی (خراسانی، رازی، آذری و اصفهانی) است تا بتواند با تفکیک ارزش گذاری محتوایی و کالبدی دوره های تاریخی، راهی برای بهره گیری صحیح از الگوهای تاریخی برای مساجد معاصر معرفی کند. در گام نخست، با روش استدلال منطقی، مبانی مفهومی مسجد تشریح شده و در گام دوم با روش تاریخ پژوهی تکاملی، سیر تحوّل شاخصه های مربوط به هر مفهوم، در خلال دگرگونی ها سبکی مساجد در ایران بررسی شده است. نتایج نشان می دهد از بُعد تشبیه و تنزیه، مساجد دورة نخست بیش تر تنزیهی و کارکردی بوده اند و در دوره های بعد با رشد خیال انگیزی تشبیهی، مساجد به سمت نشانه گرایی و تزیین حرکت کرده اند. این موضوع تا دورة آذری که اوج خیال انگیزی تشبیهی و نمادگرایی است، ادامه داشت تا در دورة صفویه به تعادلی بین تشبیه و تنزیه رسید. از بعد جمال و جلال در بیش تر دوره ها تعادل بینابینی دیده می شود. در عین حال می توان تا حدودی مساجد اولیّه را به خاطر سادگی بیش از حد، جلالی تر و مساجد آذری را به خاطر افراط در تزیین، جمالی تر دانست. در موارد معدودی از عصر آذری و صفوی مساجدی را می توان نام برد که خارج از حد تعادل، حالتی افراطی در جمال و تشبیه دارند.

واژگان کلیدی

مسجد، جمال، جلال، تشبیه، تنزیه،