تابستان   1392 - شماره (12)

بازشناسی تاریخی تحوّلات معماری در ارسن مجموعه شیخ شهاب الدّین محمود اهری   

نویسندگان:

محمدباقر کبیرصابر استادیار دانشگاه تهران، پردیس هنرهای زیبا، دانشکده معماری (نویسنده مسئول kabirsaber@ut.ac.ir)

محمدرضا ابراهیمی مدرس گروه معماری آموزشکده فنی شهید چمران اهر

صفحات از: 71 - 78

 تعداد بازدید:  80    تعداد دانلود:  17

چکیده

یکی از ساختارهای هویّت بخش به سیمای کالبدی شهر اهر، مجموعة تاریخی شیخ شهاب الدّین است؛ مجموعه ای از دوران شكوفایی عرفان و تصوّف در منطقه آذربایجان در قرون هفتم تا یازدهم (هـ.ق.). این مجموعة تاریخی علی رغم این که در زمرۀ آثار فاخر معماری ایرانی قرار دارد، تاکنون از بررسی های کافی در زمینة شناخت تاریخی و شناخت کیفیات معماری بی نصیب بوده است. در نوشتار حاضر، که برآمده از پژوهشی مستقل به منظور تبیین تأثیر زمان بر نحوة تکوین ارسن این مجموعه است، به برخی از خلأهای علمی موجود در این زمینه و با طرح دو پرسش پاسخ داده شده است: الف) دلیل وجودی پیدایش خانقاه شیخ شهاب الدّین در اهر چیست؟ ب) مراتب آفرینش و گسترش ساختاری این مجموعه متأثر از چه مؤلفه هایی است؟ از آن جایی که این پرسش ها، در بستر تاریخی مطرح شده اند، از روش توصیفی تاریخی استفاده شده است. یافته ها حاکی از آن است که هستة اولیة مجموعة شیخ شهاب الدّین، متأثر از شرایط فرهنگی و اجتماعی عصر ایلخانی است و با احداث فضاهایی ساده که برای برپایی خانقاه شیخ لازم بود، بنا نهاده شد و در همان دوره نیز توسعه ها پیدا کرده این مجموعه در عصر صفوی توسعه چشمگیری داشت. در این دوره به دلیل علایق سیاسی دربار صفوی، توجّه وافری به این مجموعه شد و کیفیّت و کمیّت ساختاری آن تحوّل اساسی یافت. ویژگی شاخص این مرحله از تحوّلات کالبدی این است که در قالب طرحی جامع بدان نگریسته شد و تمامی ساختارهای پراکنده قبلی در هیأت منظومة معماریِ واحد به نظم آورده شد. نکته مهم در فرآیند تکوین مجموعة شیخ شهاب الدّین آن است که علی رغم آفرینش تدریجی، یکپارچگی تحسین برانگیزی در روابط معماری مجموعه مشاهده می شود؛ موضوعی که خود جلوه ای ممتاز از خرد و انعطاف پذیری معماران ایرانی است.

واژگان کلیدی

شیخ شهاب الدّین محمود اهری، معماری خانقاهی، مجموعه معماری، تکوین کالبدی،