تابستان   1392 - شماره (12)

مطالعة تطبیقی معماری کاروان سراهای برون شهری و شهری ناحیة اصفهان در دورة صفویه (مطالعة موردی: کاروان سراهای مهیار و مادرشاه)   

نویسندگان:

آرزو حسینی دانشجوی دکتری معماری اسلامی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان (نویسنده مسئول )

محمود ارژمند دانشجوی دکتری مرمت ابنیه و بافت، دانشگاه هنر اصفهان

صفحات از: 47 - 58

 تعداد بازدید:  111    تعداد دانلود:  27

چکیده

منابع تاریخی حکایت از آن دارند که بنیان گذار کاروان سرا، هخامنشیان بودند. کاروان سراها از لحاظ محل استقرار، به دو گونۀ برون شهری و شهری تقسیم شده اند. شکوفایی کاروان سراهای ایران مربوط به دورة صفویه است. در این دوره رونق تجاری- اقتصادی به خصوص در اصفهان، سبب استقرار کاروان سراهای شهری و برون شهری بسیاری در ناحیة اصفهان شد. اما از اوایل قرن بیستم و با اختراع وسیلة نقلیه موتوری، كاروان سراهای برون شهری از رونق افتاد و از آن ها بیش تر به عنوان جایگاه و منطقة نظامی استفاده شد؛ برخی از کاروان سراهای شهری نیز هم چنان به فعالیّت اقتصادی خود ادامه داده و برخی دیگر نیز تغییر کاربری داده و به صورت پارکینگ، انبار کالا و کارگاه های تولیدی درآمده اند. این مقاله در پی پاسخ به این پرسش است که چه تفاوت ها و شباهت هایی در کاروان سراهای برون شهری و شهری ناحیة اصفهان در دورة صفویه وجود داشته است. بر این اساس، با بهره گیری از مطالعات کتابخانه ای و میدانی و استفاده از روش قیاسی به بررسی و مقایسة گونه های شاخص و هم ارز کاروان سراهای برون شهری (مهیار) و شهری (مادرشاه) پرداخته و ایده های رایج در این کاروان سراها بازشناسی شده است. الگوگیری از چنین تجربه هایی می تواند در طرّاحی فضاهای تجاری- اقامتی پاسخگوی نیازهای امروزی باشد. با مقایسة کاروان سراهای مهیار و مادرشاه تفاوت هایی در جزئیات این دو کاروان سرا هم چون ورودی، میان سرا، حجره، اصطبل ها و... دیده شد؛ اما از طرفی ویژگی های مشترکی نیز مانند نزدیکی و پیوستگی مکانی با بازارچه و سایر فضاهای معماری، فرم درونگرای (حیاط مرکزی) چهار ایوانی، انتظام فضایی ورودی اصلی و... مشاهده گردید. بنابراین با توجّه به تأخر زمانی ساخت کاروان سرای مادرشاه نسبت به کاروان سرای مهیار، می توان احتمال داد که الگوی کلی کاروان سرای شهری مادرشاه ملهم از کاروان سرای برون شهری مهیار بوده است.

واژگان کلیدی

کاروان سرای برون شهری، کاروان سرای شهری، دورة صفویه، اصفهان، مطالعه تطبیقی،